SANKSIONET PENALE NË SHERIATIN ISLAM


Hyrje

Eshtë një e vërtetë se në të drejtën e sheriatit nuk ka ndarje të pushtetit në kuptim të asaj se flitet për cështje të fesë-shpirtërore apo të udhëheqjes shtetërore të kësaj bote-sekujlare, sic është rasti me shumicën e shteteve në botën jo islame poashtu edhe në ate islame. Prandaj, mu për këtë arsyeje dispozitat e sheriati islam synojnë realizimin e interesave të njeriut në këtë dhe botën tjetër. Realizimi i këtij qëllimi ndërlidhet me interesin e shtuar të të përmbajturit nën përkujdesjen e realizimit të tri çështjeve dhe atë dijetarët i emërojnë :

1-Domosdoshmëritë ekstreme themelore ” darurijat”
2-Nevojat fundamentale “ haxhijat “
3-Bonifikimet “ tehsenijat”.

1-Domosdoshmëritë ekstreme themelore-“ dururijat “, siç edhe i definon Imam Shatibiu janë parime themelore pa të cilat nuk mund të konsiderojmë se kemi mbarëvajtje të fesë e dunjasë ashtu që po të mos jetë rregull një parim themelor nga të pestit atëherë nuk do të kemi mbarvatje të jetës së mirëfilltë në këtë botë, por do të kemi çregulli dhe katrahura të çuditshme që do të pengojnë procesin e jetës ndërsa ahireti do të jetë i vështirë ku padyshim njeriu do të jetë në humbje të sigurtë
Siç sqaron Esh-Shatibiu këto domosdoshmëri ekstreme themelore janë pesë edhe atë :

1.Mbrojtja e fesë
2.Mbrojtja e trupit
3.Mbrojtja e gjenezës
4.Mbrojtja e mendjes
5.Mbrojtja e pasurisë

2-Nevojat themelore janë çëshjte që jeta nuk do të jetë aq e ekspozuar katastrofës, por pa to njerëzit do të të përjetojnë një jetesë të vështirë dhe të rëndë të patejkaluar. Për ilustrim po cekim institucionin e “ruhsas” -lejimit, të cilën Ligjëvënësi e ka përshkruar si mjet i cili përdoret për raste kur njeriu ndodhet në situiata të vështira dhe të rënda, si p.sh. lejohet që njeriu kur ndodhet në rrethana që nuk mund të gjej ushqim për ta konsumuar I lejohet atij që të ngën coftirën.

3-Sa u përket bonifikimeve apo perfeksionimeve, përkryerjeve, siç i definon Imam Shatibiu janë veprime që përkojnë me mirësjelljen publike të zakonshme, mënjanimin nga veset dhe situatat e palakmueshme nga të cilët ngacmojnë në masë të duhur njerëzit. Ky segment skajshmërisht mund të thuhet se ka të bëj kryekëput me sjellje të moralit të lartë e të
përkryer•, si p.sh. sharja, fyerja është e ndaluar, gjithashtu tradhtia, uzurpimi, dalja e gruas rrugëve e stolisur me çka ngacmon epshet, instiktet e burrave.

Islami pra nuk është fe e cila synon vetëm rregullim e raportit të individit vetëm në çështje të botës së amshueshme dhe në ate mënyrë të regulloj raportin vetëm të krijesës me Krijuesin, porse është një sistem i kompletuar. Në kuadër të atij sistemi ajo ka praparë edhe rregullim e raportit të indivit me individët tjerë apo shoqërinë dhe raportin e individit me veteveten e tij, si dhe rregullimin e raportit njeri-natyre(qofte me bimet ose me gjallesat e tjera në te) dhe raportin njeri-gjithesi. Prandaj, si një sistem gjithpërfshirës ajo në kuadër të sistemit ligjor ka paraparë edhe sistemin ligjor penal si një degë e sistemit të legjislacionit të sheriatit islam. Ky sistem është hallka e fundit kur vjen në shprehje realizueshmëria e sajë në kuadër të sistemit ligjor të shteti islam. Sanksionet pra janë njëra nga çështjet kryesore të së drejtës penale. Megjithate këto masa që duhet të zbatohen ndaj ndonjë kryesi të veprës penale. Këto masa i ndërmer shteti me qëllim të ndërprejes së kriminalitetit dhe janë masa të rrepta dhe shtrënguese që paraqesin një lloj represioni ndaj kryesit të veprës penale. Këtë represion pra e ka të drejtë ta ushtron vetëm shteti. Prandaj edhe eruditi i shquar islam Ibni Tejmije në studimin e tij të titulluar “ Politika administrativo-juridike e sheriatit”-“ Es-Sijasetush-sher`ije “ cek pra elementin e konstituimit të shtetit, si një element shumë të rëndësishëm, duke pas parasysh zbatimin e sanksioneve, me këtë rast thotë “ Udhëheqja e njerëzve është detyra më e madhe e fesë, madje nuk ka fe pa të. Pasi që Zoti i Madfhërishëm e ka bërë obligim të urdhëruarit në të mire dhe ndalim nga e keqja si dhe ndihmën e të dëmtuarit, e po kështu edhe urdhërat tjera si dretjësi dhe dënimi nuk mund të kryhen përveç me forcë dhe me pushtet “•. Prandaj shteti islam me legjislaturën e tij edhe sot sikur edhe në momnetin e paraqitjes në arenën botërore u njoh se posedon një sistem ligjor dhe ate të konsideruar si sistem i mëvetësuar ligjor. Por nuk ngeli vetëm me kaq, porse ajo më 1979 kur në Itali u mbajt një konferencë në lidhje me mbrojtjen e të drejtave të njeriut ajo në mënyrë shumë e fikase i mbron të drejtat e të akuzuarit.
Protagonisti dhe pishtari i rrymës së “ Mbrojtjes së re shoqërore” i shquari Mark Anceli mbi të drejtën islame u shpreh “ E drejta islame nga shekulli XIV, që pranoi papërgjegjësinë e fëmijëve nën moshën 7 vjeç dhe për të miturit mbi 7 vjeç gjer në moshën e pubertetit parashihte vetëm masat e riedukimit, që nuk kishin karakter të dënimit, organizoi për kundërvajtësit e moshës madhore një sistem, që në një farë mase mund të konsiderohet sistem i mbrojtjes shoqërore : me përjashtim të pesë krimeve të mëdha të përcaktuara e të parapara në Kuran, një numër I delikteve varej nga vlerësimi i lirë i gjyqi, që obligohej të mbante llogari në të njëjtën kohë për deliktin e bërë, për kushtet nën të cilat qe bërë delikti dhe për personalitetin e kundërvajtësit” E drejta islame, si një sitem ligjor, sipas zëvendës sekretarit të juristëve ndërkombtarë Muhamed Nadir u përkufizua si “ Korpus i rregullave të sjelljes që janë të derivuara nga Zoti me anë të profetëve të Tij ndërsa populli është i drejtuar ose i urdhëruar për të udhëhequr jetën e tij në këtë botë “.



1.-Karakteristikat e së drejtës së sheriatit

Filozofia e sanksioneve penale të parapara sipas drejtës së sheriatit paqitet me platformën: “ Feja islame burimin e saj e ka nga Zoti. Parim bazë i saj është se Zoti ekziston dhe çdo gjë që ekziston, psh. njeriu si individ i një shoqrie, është krijuar nga Ai. Pra, sa më të theksuara të jenë lidhejt, përkatësisht relacioni individ - Zot, aq më i sigurt, dhe i mbrojtur do të jetë njeriu nga pasaojat maramendëse që mund të shkaktohen nga veprat penale dhe kriminale. Për kryerjen e ndonjë vepre kriminal ndikojnë një varg faktorësh të ndyshëm si: zilia, urejtja, përçmimi, smira, enormiteti materialist etj., Të gjitha dukurit psikike negative mund të zëvendesohen me dukuri pozitive, vetëm nëse korelacionin individ - Zot është i theksuar, dhe vjen në shprehje ndjenja e ndërgjegjes: drejtësia, mëshira, falja, sakrifica, zemërgjërësia, etj.
e personave të dënuar.
Nga kjo nënkuptojmë se islami, për të aritur një shkallë të riedukimit të personave që thejnë regulla, parasheh masa dhe norma morale,”ku për çdo cënim norme morale zbatohet mase ndëshkuese morale”.
Veprat kriminale të inkriminuara në Kuran dhe në thëniet e profetit Muhamed, lidhur me to gjithashtu janë të parapara edhe sanksione penale, përmes të cilave pushteti islam përpiqet që t`i ruaj të mirat e shoqërisë isalme, qofshin ato fetare, shpirtërore, sakrale ose materiale.
Njëherit, tendenca dhe qendrimi primar i sheriatit islam është që në masë të madhe të kujdeset për individin e sidomos për jetën dhe gjakun e tij, që është njëra nga pesë gjërat ose postulatet bazë i të gjithë profetëve të të gjitha kohërave. Shkencëtarët e shkencë së bazave të së drejtës islam mbështeten në koncezusin, “ixhmain”-mendimin unanim të dijetarve islam të të gjitha kohrave, njëherit është edhe burim i sheriatit islam, se tërë popujt janë kujdesur në ruajtjen dhe respektin ndaj feve, jetës së njerëzve, nderit, etnogjenezës dhe pasurisë së tyre.5
Në një verset Kuranor thuhet ” Kush vret një tjetër me pa të drejtë apo nxit çrregullira në tokë, vlerësohet sikur të kishte vrarë tërë njerëzimin....”. ( Kaptina el-Maide 22 ).
Ligjëzimi i sanksioneve penale nga ana e Zotit për veprat e kryera penale është bërë që me anë të atyre sanksioneve të vëhet dhe përforcohet ligji i Tij në tokë, të mbrohen individët në ( shtetin ) shoqërinë islame, pavarësisht nga bindjet e tyre fetare, pasuria e tyre nga shkatrimi, mos të derdhet gjaku i individit të cilit i është i mbrojtur, mos të cenohet nderi i tij. Thënë shkurt përkujdesje maksimale për krijesën më të çmuar njeriun, që shoqëritë në
botë të zhvillohen në ate drejtim që mardhëniet e tyre ti orjentojn kah një frymë më kohabitative ku do të mbisundoj paqeja, siguria, mirësia dhe mirqenia në botë.
1. Urtësia e ligjëzimit të sanksioneve penale sipas frymës së të drejtës së sheriatit islam është ajo që ky system penal ngritet mbi parimin e garatimit të jetës së njeriut dhe gjith ajo që I përket atij, nga aspekti material e shpirtërorë duke e ngritur kështu këtë qenie të cmueshme në pijadestalin më të lartë të repektimit të personalitetit të tij. Prandaj, nëse nuk respoktohen vlerat e mirëfillta dhe shkilen ato atëher duhet që ato veprime të sansksionohen.
Pra, funksioni themelor i religjionit dhe institucioneve religjioze, duhet të jetë që besimtarët dhe individët, grupet dhe organizatat e ndryshme shoqërore, t`i edukojë dhe mësojë që ata të jetojnë në përputhje me vlerat më të larta që ajo i predikon.7
Një formë e edukimit arihet edhe me anë të zbatimit të sanksioneve penale. Ku , me zbatimin e sanksioneve penale interesi dhe dobia janë të përgjithshëme për tërë njerzinë, ku përmes tyre do të vie në shprehje siguria e individëve të çdo shoqërie ku ata veprojnë, poashtu edhe shoqëria është e qetë nga kriminel të llojllojshëm që mund ta rrezikojnë rendin shoqëror me forma nga më të ndryshme të aktiviteteve kriminale.8
Lidhje me ate se sa mund të jet një shoqëri e qetë, e pa rrezikuar nga aktivitetet kriminale kur ajo zbaton sanksionet panale ndaj kriminelve meritor, ilustron fakti se gjatë periudhës kohore prej 24 vjtëve ka pasur vetëm 16 raste të vjedhjes, ndaj të cilëve është zbatuar saksioni penale për vjedhje, e që nënkupton prerjen e dorës.9
Për këtë fakt Zoti në Kuran, psai cek se pë vrasësin saksion meritor është vrasja, mbaraon versetin 179 të kaptinës El-Bekare, me fajalët”...e në zbatimin e sanksioneve keni gjallëri o ju që keni intelekt”.
Sanksionet penale, pa përjashtim janë medikamentet shëruese dhe të dobishme për zemrat e sëmura me anë të të cilëve Zoti i shëron ato. Pra, edhe sanksionet në njëfarë forme janë mëshirë e Zotit ndaj krijesave, përmes të cilëve ndërpritet zinxhiri kriminal. Profeti Muhamed është shembëlltyrë i përsosjes të virtyteve morale10, ku Zoti për te thotë:”...nuk të kemi dërguar për gjë tjetër pos mëshirë për njerzinë”. (El-enbija 107).
Çdo vepër që paraqitej para profetit Muhamed, për të cilën parashihej sanksion penal dënim me vdekje, para zbatimit, e kuptohet pas administrimit të provave valide, “propozonte dhe rekomandonte duke sygjeruar palën e dëmtuar për falje”11.
Legjislacioni islam ngrit filozofinë e saj mbi parimin “ e lirisë së zgjedhjes ” apo ” dëshirës së lire ”. Kjo, për faktin se Zoti njeriut i dhuroi mirësinë më të madhe - logjikën, e më pas i sqaroi rrugën e drejtë dhe të devijuar me ç`rast urdhëroi të ndjek të parën e të largohet nga e dyta. Pas kësaj i la lirinë e zgjedhjes, ku pë çdo vepër të tij do të mbaj përgjegjsi individualeNë i shpëton sanksionit të kësaj botë, sipas filozofisë islame do të ndëshkohet në
botën e amshueshme.12, Allahu në këtë kontekst thotë ”...ai i cili vepron një vepër të keqe sa grimca e atomit qoftë ajo do të ballafaqohet me te”. ( Kaptina “ Zilzal ”, 8 ).
Platformën të cilën e ka ngrit islami në shek.VI, na paraqitet në të njëjtën formë shkolla klasike në shek XVIII duke u mbështetur në teorinë e “vullnetit të lirë”; “përgjegjsisë morale”; “teorinë mbi mëkatin”; “teorin e ndëshkimit”.
Në sendërtimin e teorisë së saj, legjislacionin i sheriatit islam ngrit parimin e kodifikimit të veprave penale dhe sanksioneve penale, parimin e proporcionalitetit midis krimit dhe dënimit-“ musavat el-ukube ”, parimin e përgjegjsisë individuale të dënimit, parimin e mbrojtjes shoqrore të teorisë së prevencionit special dhe atij gjeneral. Ka anuluar shkaktimin e dhunës dhe vuajtjeve para eksekutimit të sanksioneve dhe vrazhdësinë gjatë ekzekutimit të saksioneve penale.
Para se të folim për sanksionet të shohim se çka nënkuptojmë me vepër penale sipas sheriatit islam dhe filozofisë së saj?
“ Me vepër penale nënkuptojmë atë që është e ndaluar sipas legjislacionit islam, kuptohet aktivitete që cenojnë dhe atakojnë jetën e njeriut, pasurinë e tij ose diçka tjetër”.13
Juristi i njohur islam El-Maverdi veprën penale, duke përfshirë çdo vepër penale si vepër kriminale, e definon si “vepër të ndëshkuar sheriatike për të cilat janë të parapara sanksione penale të pëcaktuara, të njohura në të drejtën e sheriatit “El-had-du” ose sanksione diskrecionele “Et-te`azir”.15
Sa u përket veprave penale, përmes cilave atakohet integriteti trupor i njeriut dhe shkaktohen gjymtyme, zbatohet sanksioni i paraparë sipas parimit të Talionit dhe ate poqëse gjymtymi është bërë me qëllim dhe me ganbim.
ç`jan sanksionet penale, sipas botkuptimit të së drejtës së sheriatit ?
Ata definohen si : ” Masa ndëshkuese që ekzekutohen me rahje (dhe ate me shkop druri apo me kamxhik), amputim, gurëzim apo me vrasje”24.
Një ndër juristët me famë të jurisprudencës islame, Dr.Muhammed Ebu-Zehra masat sanksionuese i definon si : ” Të shkaktuarit vuajtje të legjitimuara sheriatikisht me qëllim mbrojtjeje nga pasojat e dëmshme që mund të shkaktohen nga aktiviteti kriminal i kriminelëve”25
Varësisht nga aktiviteti kriminal dhe veprat penale të kryera, të cilat meritoj masa sanksionuese ndahen në:
1.Vepra penale për të cilat janë të parapara masa sanksionuese të përcaktuara, që në terminologjinë e të drejtës së sheriatit njihen si ”el-hadd ”.
Sanksionohen ato vepra penale, të cilat delikuaentit nuk i lejohet as zbutje e saj, e as që mund të zëvendësohen. Kjo për faktin se kemi shkelur një “ të drejtë të Zotit-hynore ” që ndryshe njihet me “ interesi përgjithshëm apo e drejtë shoqërore”.
2.Veprat penale që meritojnë masë sanksionuese që në terminologjinë e sheriatit njihen me emrin ”kisas”- gjakmarrje.
Vepër penale për të cilën ndëshkohet delikuenti është shkelja e të drejtës ekskluzive të individit, ndaj të cilit me të drejtë ngritet padi.26
Pra ai me këtë rast ka të drejtë të kërkoj që ai vetë apo familja e tij të sherojë plagën e marë. Gjithqysh se ai ka të drejtë në kompenzim për dëmin e shkaktuar material dhe ate psikik. Këto sanksione ndryshe quhen dhe “krime gjaku”, parim ky që ngritet nga verseti Kuranor i kaptinës ”El-maide” 45, në të cilën thuhet: ” Ne u caktuam atyre në te ( në Tevrat ) kundërmasat ndëshkuese: njeriu ( vritet ) për njeriun, syri për syrin, hunda për hundënd, veshi për veshin, dhëmbi për dhëmbin, por edhe plagët kaë kundërmasë. E kush e falë atë ( hakmarjen ), ajo është shpagim ( nga mëkatet ) për të. E kush nuk vendos sipas asaj që zbriti Allahu, ata janë mizorë ( të padrejtë ) “.


Kapitulli II

2. Llojet e sanksioneve penale


Juristët islamik ndarjen e sanksiove e ndërlidhin me ate se e drejta e kujt është shkelur.

2.I.--Shikuar nga ky aspekt, kemi katër forma të të shkelurit e të drejtave dhe ate :

1.- ” E drejta ekskluzive e Zotit”, ku për këto vepra penale parshihen sanksione të përcaktuara”el-had”, për vepra penale të llojit vrasje, terorizëm, konsumim alkooli etj.
2.- Edrejta individuale, ku si sanksion parashihen masa edukative p.sh ndaj veprës penale për fyerje.
3.- Të drejta mikse, ku më tepër dominon “e drejta e Zotit”, p.sh. te vepra penale e shpifjes për prostitucion.
4.- E drejtë mikse, ku më tepër dominon e drejta e individit e cila është cenuar dhe shkelur, p.sh. tek vrasja, vepër penale për të cilën parashihet masa sanksionuese “el-kisas”-gjakmarje.

2.II - Masat sanksionuese•, sipas së drejtës së sheriatit janë dy lloje:

1. - Të përcaktuara -“El-hudud” dhe
2. - Të papërcaktuara -“Et-t`eazir “

1.Sanksione të përcaktuara dhe përkufizuara në mënyrë strikte në masë, lloj dhe sasi, që të njëjtat janë evidentuar në Kuran dhe thënie profetike-hadise. Ato paraqiteten në formë të “kisasit”-gjakmarrjes dhe “el-hudud”-sanksione ndëshkuese të patjetërsueshme.

2.Sanksione të papërcaktuara që në terminologjinë e sheriatit njihen si ”et-te`azir”- sanksione diskrecionale. Këto lloje të sanksioneve mund t`i shqiptojnë pushtetmbajtësit-udhëheqësit e shtetit apo ata që e autorizon kryetari. Atij, i lihet e drejta të përcaktoj llojin e dënimit dhe sasinë e sanksionimit, por pa tejkaluar maksimumin e paraparë për veprën penale, por pa zbritur nën minimumin e përshkruar për ate lloj vepre penale. Këtë e bën duke u mbështetur në bindjen e tijë juridike duke marrë në konsideratë se cili sanksion ka efekt më pozitiv të zbatohet për çdo lloj vepre penale veç e veç, poashtu dhe p¬ër çdo rast individual, me qëllim të vetmin të arrihet efekti pozitiv pas zbatimit të sanksionit.27
Autori i librit " Tehdhibul furuk" cek se saksioni te`azir-diskrecional dallon dukshëm nga haddi-sanksioni I përcaktuar në mënyrë taksative, strikte në dhjetë segmente dhe ate:
1-Haddi është i përcaktuar taksativisht ndërkaq teaziri jo
2-Haddi është saksion që është I oblogueshëm zabtimi I saj dhe duhet të egzekutohet ai pa përjashti
3-Haddi edhe përkundër faktit se është rregull bazore, për çdonjë vepër penale vlen rregul e posaçme dhe vanksion i veçantë, për shembull Ligjëvënësi Allahu zh.sh. për lavirësi ka parashkruar sanskoin për vepër penale të adulterisë të bërë nga personi I pamartuar Ndërsa sai përket te`azirit ajo shqiptohet varësisht nga rrethant konkrete dhe se çfar mase sanksionuese do të shqiptohet varet nga delikti I shkatuar.
4-Haddi si sankion është I përcaktuar hollësisht dhe nuk mund të gjendet në sheriat saknsion për ndonjë vepër tjetër pos asaj që ka parapa sheriati dhe që gjatë bërjes së asaj vepre kriminale personi ka bërë një mëkat me dallim nga saksioni I te`azirit I cili shqiptohet si masë edukativo pedagogjike me qëllim përmirësimi dhe riedukimi.
5-Haddi nuk bie si sanksion në asnjë rrethanë me dallim nga te`aziri mund të bjer edhe pse tham që mund të jetë I obliguedhëm
6-Te`aziri bie me kërkim për falje duke bërë tevbe(pendim) po të bën delikuenti me dalim nga haddi që ai si sanksion nuk bie po të kërkohet për te edhe falje dhe të bënte tevbe sipasmendimit më të sakst.
7-Mundësia e zgjedhje se cila masë sanksionuese do të ekzekutohet mund të bëhet tek veprat penale për të cilat është përshkruar sanskion te`azir ndërsa për hadd nuk ka mundësi që të zgjedhet masa sanksionuese pos për veprën penale të terorizmit.
8-Cila masë sanksionuese te`azir diskrecionale do t`i shqiptohet delikuentit varet në masë të madhe nga delikuenti viktima dhe delikti me dallim nga hadi që nuk dallon se ndaj kujt do të shqiptohet kjo masë sanksionuese.
9-Haddi nuk ndryshon me ndryshimin e rrethanave kohore dhe hapsinore e te`azir mund që në ndonjë periudhë kohore të të llogaritet masë pedagogjike e në ngjonjë rrerthanë kohore tjetër jo.
10-Te`aziri mund të përshkojë pos veprat penale të cilat cenojnë, dëmtojnë e shkelin ndonjë të drejtë të Allahut siç janë veprat penale ndaj sahabëve dhe librit të Shenjtë të Allahut e të ngjajshme veprime me këto që cekëm, poashtu edhe për veprat penale që dëmtojnë, cenojnë e shkelin të drejtat personale të individit siç është fyerja e një perosni të caktuar.”.29
Nga ajo që paraqita më sipër e shoh të rrugës të bëj një sqarim rreth nocioit ”el-hadd”, rreth asaj se si e kanë definuar juristët islam këtë lloj sanksioni.
Disa e definojnë si sanksion të përcaktuar sheriatik me të cilin nndëshkohet krimineli që ka kryer vepër kriminele, me çrast ka bërë edhe mëkat. Të tjerët e definojnë si sanksion të përcaktuar i cili pason pas shkeljes së një të drejte të ndonjë individi ose ndonjë interes i pëgjithshëm shoqëror që dijetarët e jurisprudencës islame e emërojnë si “ e drejtë e Zotit”.30, aktivitet kriminel që godet vetëm një individ si anëtar i shoqrisë ku është atakuar me atë vepër penale ai, nga e cila mund të shkaktohet dëm me pasoja të papara për tërë shoqërinë. Pra, me zbatimin e këtij lloji të sanksioni ndaj atyre kriminelëve, njerëzve të tjerë që gravitojnë në ate shoqëri u është më e sigurt pasuria e tyre, nuk mund tu vidhet më ajo nga ai individ ndaj të cilit është zbatuar masa sanksionuese, por as nga kriminelët tjerë potencial. Poashtu siguria e jetës së tyre, nderi, reputacioni, prestigjit tani më janë të sigurt dhe nuk mund të rrezikohet nga ndonjë vepër penale p.sh., si vrasja a shpifjet, etj. Gjithashtu dhe stabiliteti politik është më i qendrueshëm dhe nuk mund të ndërmirren atentate ndaj pushtetarëve, kryengrytjve të armatosura, apo të rrezikohet ithtarët e konfesioneve të tjera që jetojnë nën pushtetin islam, ngase edhe gjaku i tyre është i mbrojtur, poqëse e pranojnë ate pushtet si të vetin. Është e sigurtë se shoqria mbrohet mirë edhe nga krimet që mund t`i sjell alkoolizmi, droga, etj.31 Në këtë lloj veprash penale që meritojnë këtë lloj sanksioni janë:

1.Prostitucioni
2.Shpifja për aduletri
3.Vjedhja
4.Vjedhje e madhe ( grabitja )-një lloj terorizmi
5.Rebelizmi
6.Alkoolizmi
7.Renegati


Kapitulli III

3.Ndarja e sanksioneve penale

Dr.A.Serraxhi, si njohës i mirë i së drejtës penale dhe panalist i shquar njëherit ligjërues i saj në Universitetin e Damaskut, konstaton se sanksionet penale të parapara sipas jurisprudencës islame i kategorizon në tre grupe, të cilat njëkohësisht përputhen me grupimin e sanksioneve që e parashohin edhe shum të drejta penale pozitive32 dhe ate:

3.1. Sanksione esenciale:

Janë sanksione themelore të parapara në formë decidive në legjislaturën islame ose në kodin penal islam, ku si sanksione të tilla paraqiten: gurëzimi (të privuarit nga jeta mashkullin dhe femrën që kanë bërë aduletri), kamxhikimi, vrasje, gjymtymi, dëbimi-leçitja, privim nga liria-burgimi, deportimi, vërejtja serioze dhe gjobitja.

3.2. Sanksione akcesore :

Janë sanksione që për të nuk ka nevojë të shqiptohet në vendimin e marrë gjyqësor, por ajo e ngërthen në vete ate

3.3.- Sanksione shtesë apo plotësuese:
Janë sanksione dytësore, të cilat shqiptohen në të njëjtin vendim pos sanksionit esencial poqëse vendimmarësi e sheh të domosdoshëm ate.. Si sanksion shtesë në të drejtën e sheriatit të cekim p.sh. të varë dorën e prerë vrasësi në qafë gjersa të lirohet nga ky sanksion, mirëpo ky sanksion nuk lejohet të zbatohet përpos nëse gjykatësi se ka shpreh në formë decidive në vendimin gjyqësor


Kapitulli IV

IV.1. Sanksionet të parapara në bazë të asaj se çfar objekti është atakuar

Jurisprudenca islame i ndanë në dënime trupore, dënime që kanë të bëjnë me lirinë e individit, dënime moralo-psikike, dënime materiale.

IV.1.1- Dënime trupore : janë ato sanksione të cilat kanë zbatohen mbi trupin e njriut, që ngërthen në vete, se ate rast humb të drejtën për jetë dhe mbrojtjen e sigurisë së integritetit trupor. Si sanksioneve të këtilla, sipas së drejtës së sheriatit isalm njihen:vrasja, gurëzimi, gjymtymi, kamxhikimi dhe kryqëzimi.
Ndërsa në të drejtë e Sirisë nuk njihet pos një sanksion trupor e ai është likuidimi, ku për civil ajo realizohet me varje ndërsa për ushtarakët pushkatimi
IV.1.2.- Dënime që kan të bëjnë me lirinë: janë sanksione të cilat i godet ata individ që gjykohen me këtë masë sanksionuese, zbatimi i tij bëhet në të kufizuarit të së drejtës së qarkullimit individit në ate vend ku jeton e vepron dhe transferohet në vend tjetër, 7 paraqitet në formë të integrimit dhe deportimitKështu paraqiten burgjet ku në to vuaj dënimin të dënuarrit me burg me afate kohore të gjata, ku këto vende quheeshin “ sixhn” dhe ato afat shkurtë vede në të cilat dënimin vuanin personet e dënuar e që njiheshin me emrin “ haps”.
IV.1.3.- Dënime moralo-psikike: janë ato sanksione që lidhen ngusht me ndjenjat, emocionet, nderin dhe reputacionin e njeriut. Sipas së drejtës së sheriatit si të këtilla njihen: këshillimet, qortimi, vërejtja serioze, publikimi i dënimit dhe leçitja.
IV.1.4- Dënime pasurore: janë sanksione që godasin pasurinë e të ndëshkuarit dhe gjendjen e tij mateiale. Në të drejtën e sheriatit paraqitet si; kompozicion, gjobitje dhe kompenzim për dëmin material të shkaktuar.
IV.1.1- Dënime trupore, sipas së drejtës sësheriatit janë pesë lloje:

1-Gurzimi
2-Kamxhikimi
3-Gjymtimi
4-Vrasja
5-Kryqzimi


IV.1.1.1.-Gurëzimi

Në terminologji të sheriatit njihet me nocionin ”er-rexhmu”-që nënkupton vrasje me gurë, e që është sanksion më i ashpër që përshkruhet vetëm për veprën penale të aduletrisë, pavarësisht nga ajo se a ka të bëj me gjinin mashkullore a femërore. Në Kuran, ky sanksion nuk ceket, por paraqitet në th¬ënien e profetit Muhamed si ky në të cilin thotë: ” Nuk lejohet të derdhet gjaku i njeriut musliman përpos në tre raste: konvertim nga islami, aduletria për individin që ka kurorë, mbytja e një individi pa të drejtë”, poashtu në një transmetim nga Omeri bin Hatabi r.a thuhet:”...gurzimi është masë sanksionuese legjitime që zbatohet ndaj individit të martuar që ka kryer aduletri mashkul a femër qoftë, nëse për atë krim ka argumente të pakontestueshme, apo konstatohet shtatzania te femra apo e pranon veprën e bërë....”40.
Gjithashtu, gjatë vet jetës së tij si profeti ka ekzekutuar këtë sanksion mbi shokun e tij dhe gruan me të cilën bëri aktin seksual jasht martesor.


IV.1.1.2. – Kamxhikimi

Ky lloj sanksioni kryhet me kamxhik apo shkopinj. Me vërejtje se gjatë zbatimit të këtij sanksioni duhet pasur kujdes, se me këtë rast duhet delikuentit t`i shkaktohet vetëm dhimbje, e jo mosfunksionim të ndonje organi a pjese të trupit apo të vij puna t`i amputohet ndonjë
gjymtyrë e trupit.42 Ky sanksion zbatohet për vepër penale të aktit seksual jasht martesor, shpifje për aduletri dhe konsumim alkooli. Kësi lloj sanksioni zbatohet edhe për delikte të ashtuquajtura ndëshkimore, që njihen me emrin sanksione diskrecionale.
Shkojmë rradhazi se si zbatohet ky sanksion për tri veprat penale të sipërpërmendura:

IV.1.1.2.a.-Vepra penale e adulterisë: ajo është me kamxhikim prej 100 shkopinj. Ky sanksion ceket në një verset Kuranor të kaptinës “En-Nur”, në të cilin thuhet :”Lavirin dhe laviret sanksiononi me nga 100 shkopinj çdonjërin prej tyre....”. (Kaptina “En-Nur” verseti nr.2-3). Qëllimi i sanksionimit në këtë formë bëhet për arsye që kryesi i kësaj vepre të shijojë dhimbje për faktin se i është nështruar epsheve dhe pasioneve të veta, të cilat e kanë ngacmuar dhe nxitur që ta objektivizoj dëgjueshmërin ndaj tyre. Është shfrenuar me ate që atë e ka realizuar me veprim të cilin e ka ndaluar Zoti në librin e Tij, prandaj me këtë masë sanksionuese ai ndien dhimbje të mëdha dhe ndëshkim meritor i cili është baraz me kënaqësinë të cilën e ka arritur në formë jo të lejuar dhe është në kundërvlerë me kënaqësinë të cilën e ka përjetuar me rastin e aktit seksual jashtmartesor.
Ndërkaq sa i përket veprës së kryer nga personat që janë të martuar atëherë dënimi i tyre siç thamë dhe më lartë është gurëzimi.

IV.1.1.2.b. - Vepra penale e shpifjes për adulteri: është atëherë kur një individ thotë për tjetrin se ka kryer marrëdhënie seksuale me një femër, por nuk ka argument të fortë me të cilin do ta vërtetonte fjalën e tij. Ai argument që duhet patur ky individ është se patjetër që të thuhet se një individ ka pasur marëdhënie seksuale me një femër duhet që atë akt seksual ta kenë parë katër persona meshkuj të moshritur.Këte masë sanksionuese Zoti e cek në Kuran në kaptinën “En-Nur” në të cilën thuhet: ” Ata që i shpifin gratë e ndershme për lavirësi
dhe për argument të tyre nuk sjellin katër dëshmitarë meshkuj madhor, sanksiononi ata me nga tetëdhjetë shkopi....” ( “En-Nur”, 4-5 ). Pra, edhe këtu qëllimi i zbatimit të këtij sanksioni është që t`i shkaktohet dhimbje shpifësit i cili rrejshëm dhe me intriga akuzon njerëzit të cilëve u shkakton dhimbje shpirtërore, i nënçmon ata para opinionit të gjerë, me ate se e nëpërkëmbin autoritetin e tij me të përgojuarit për një vepër që se ka bërë, ia ulin nderin.
Pra, pikërisht për këto pasoja të këqija që i ka shkaktuar individit duhet të shijojë dhimbje trupore me anë të kësaj mase sanksionuese të kamxhikimit.44

IV.1.1.2.c.-Vepra penale e pierjes së alkoolit•: për her të parë alkooli cekët në kaptinën “En-nehl” por jo për qellim të ndalimit të pirerjes së saj, por për ate se vizavi saj qendron theksi se furnizimi i begatshëm mund të rrejdh poqëse nga materia e parë nga e cila bëhet vera, emër me të cilin e cek Zoti në Kuran, ajo është hurmja dhe rrushi e përpunojnë që të prodhojnë diçka tjetër e jo verë. Kjo për faktin se çdo gjë që qendron kundruall së mirës nuk mund të jetë e mirë.
Thënë shkurt ndalimi për pierjen e alkoolit ka kaluar nëpër pesë etapa, ku verseti i fundit që zbret në lidhje me ndalimin definitiv të alkoolit paraqitet në kaptinën “El-maide”, në të cilën thuhet:” O ju besimtarë, vërtet alkooli, bixhozi.....janë vepra satanike, shmanguni atyre po të donit të jeni të shpëtuar”.( ”El-Maide”, 90 ).
Sanksioni për këtë vepër penale, nuk paraqitet pra siç po vërejmë në versetin Kuranor, por ai është paraparë në thënjen e profetit Muhamed në të cilën thuhet:”Ai që pin alkool zbatoni ndaj tij masën sanksionuese kamxhikim, poqëse prap e përs¬ërit ate, përsëri të njejtën masë zbatone ndaj tij”.

IV.1.1.2.1.-.Kamxhikimi si sanksion diskrecional

Mundet pra që pushtetmbajtësi të përcaktojë këtë masë sanksionuese edhe për disa vepra penale për të cilat nuk ka fol Kurani.
IV.1.1.3. - Gjymtymi

Ky lloj sanksioni në të drejtën e sheriatit zbatohet pë dy vepra penale:vjedhje dhe vjedhje e kualifikuar.
IV.1.1.3.1.-Vjedhja: sipas Kuranit masë sanksionuese për te parashihet prerje e dorës, dhe ate në kaptinën “el-maide” ku thuet “ Vjedhësit dhe vjedhëses preuani duart si dënim për veprën e kryer...”-“el-maide” 38. Poashtu edhe në thënijet profetike paraqitet kjo masë sanksionuese të cilën e ka zbatuar edhe vet profeti ndaj ndaj një gruaje nga fisi Mehzum51. Kjo nuk ngel vetëm me kaq, por n¬ëse vjedhësi prap përsërit të njëjtën vepër, ateherë atij i pritet këmba te nyja e këmbës52. Transmetohet se Imam Aliu ia ka prerë vjedhësit vetëm gjysmën e këmbës, me arsyetim sipas tij që vjedhësit mos t`i ngushtohet hapsira tërësisht, që ta sjell ate në atë pozitë që të mos mund më as të qendroj në këmbë të veta e të kerkojë
furnizim për jetë. Prerja fillon nga dora e djatht si ta përsërisë prap veprën i pritet këmba e majt.53
Për t`u zbatuar ky sanksion duhet patjetër të plotësohet kuptim i saj material. Me vjedhje në kuptimin etimologjik nënkuptojmë:” Marje e një sendi fshehurazi”,
Omeri si kryetar i pushtetit islam të cilin e trashigoi pas kryetarit të parë pas vdekjes së profetit, nuk zbatoi sanksionin e prerjes së dorës ndaj atyre vjedhësve të cilët atë vepër e kryen në kohën kur ka mbizotruar uri e madhe dhe e padurueshme.
IV.1.1.3.2..- Vepër kundë pasurisë dhe sigurisë së përgjithshme: e ky lloj vepre paraqitet në formë si grabitje, vrasje e individëve dhe të ushtruarit jo rehati dhe shqetësim, çregullim shoqëror, dalje nga sistemi. Zoti për këtë vepër penale cekë kë form të sanksionit, ku në kaptinën “ El-Maide ” thuhet: ” Dënimi i atyre që luftojnë Zotin dhe të dërguarin e Tij dhe bëjnë çrregullime në tokë, nuk është gjë tjetër vetëm se të mbyten ose të gozhdohen, ose( të gjymtohen), t`u priten duart dhe këmbët e tyre të anëve të kundërta, ose të dëbohet nga vendi....”-“El-Maide” 33.
IV.1.1. 4. -Dënimi me vdekje57

Islami këtë masë sanksionuese e parasheh për këto lloje të veprave penale:mbytje rrezikim të sigurisë dhe pasurisë, konvertim në fe tjetër dhe rebelizëm.

IV.1.1.4.1..- Vepra penale e vrasjes: pas vete tërheq masë sanksionuese të hakmarrjes dhe kompozicionit, apo njërë nga të dyjat, varësisht nga llojet e vrasjeve, ku sipas juristëve islame, e për të cilat pason masë sanksionuese e sipërpërmendur, janë: mbytja me qëllim, sime qëllim, me gabim, ndërsa juristi dhe prijësi i shkollës juridike hanefite Ima Ebu Hanifja shton edhe dy lloje të vrasjeve dhe ate vrasje si me gabim dhe me shkas. Pashtu parashihen masa sanksionuese me kompozicion edhe për plagosje me qëllim dhe me gabim. Sanksionet të parapara sipas së drejtës së sheriatit për këta vepra penale janë:

a.gjakmarrje,
b.kompozicioni,
c.shpagimi për delikitin e bërë,
ç.pengimi për trashëgimi dhe
d.pengim për testament.

IV.1.1.4.1.a.-Gjakmarrja: masë saksionuese që parashihet për veprën penale vrasje me qëllim. Në terminologjinë e sheriatit njihet me nocionin”el-kisas” që në kuptim etimologjik don të thot ” të ndjekësh a të shkosh pas gjurmave”, gjithashtu ka kuptimin e baraspeshë. Ndërsa, në kuptimin terminologjik të së drejtës së sheriatit islam d.m.th.: Baraspesha mes krimit dhe dënimit, apo ndryshe thënë të ndëshkohet krimineli në proporcion me krimin e bërë, të mbytet siç ka mbyt të plagoset siç ka plaguar.58 Këtë masë sanksionuese e hasim në Kuran dhe thënjet profetike. Në Kuran ate mund ta hasim në shumë vendi si p.sh. në kaptinë “el-bekare” ku thuhet” O ju që besuat, u është caktuar norma hakmarje-vrasje: i liri për të lirin, robi për robin, femra për femrën. Kurse atij që i falet diçka nga vëllau i vet atëherë ajo le të përcillet(e atij që fal) kuptueshëm dhe shpagimi (nga dorasi) atij le t`i bëhet me të mirë...”( kaptina”el-bekare” 178), poashtu me këtë përmbajtje vie edhe verseti tjetër Kuranor i kaptinës “el-maide” ku thuhet:” Ne u caktuam atyre në te (Tevrat) kundërmasat ndëshkuese: njeriu (mbytet) për njeriun, syri për syrin, hunda për hundën, veshi për veshin dhëmbi për dhëmbin, por dhe plagët kanë kundërmasë...”( kaptina “el-maide” 45.
Nga kjo shihet se gjakmarja nuk është diçka sakrale dhe nuk ka karakter të hakmarjes ndaj dorasësit,
IV.1.1.4.1.b-Kompozicioni••: në baze te se drejtës së sheriatit njihet me nocionin “Ed-dije” është dy lloj:
A.”Dije” e rëndë, që parashihet për vrasje me qëllim, dhe ate poqëse pala e të vrarit ia fal, ose pajtohen apo vdes dorasi, dhe për vrasje të ngjajshme me të qëllimten.
B.”Dije” e lehtë, që parashihet për vrasje me gabim, e njgjajshme me të gabimten dhe vrasje me shkas.
IV.1.1.4.1.c.-Shpagimi i dëmtimeve trupore••: bëhet në atë formë që e përshkruan verseti 45 në kaptinën maide, ku thuhet “..edhe plagët kanë kundërmasë..”.

IV.1.1.4.1.ç.-Pengimi për trashigimi: si sanksion pasues që njihet në të drejtën e sheriatit, sipas mendimit të Imam Ebu Hanifes parashihet për vrasjen me qëllim, të njgjajshme me të qëllimten, me gabim dhe të ngjajshme me të gabimten. Profeti Muhamed thotë:” Vrasësi nuk ka të drejtë në tashigimi ”.63

IV.1.1.4.1.d.- Pengimi për testament: edhe ky sanksion është sanksion plotësues, ku i ndalon vrasësit të marrë testament. Profeti Muhamed në lidhje me këtë thotë: ” Nuk ka testament për dorasin ”.64

V.1.1.4.2.-.Rezikim i sigurisë dhe pasurisë: masë meritore ndëshkuese që i takon delikuentit, i cili kryen këtë vepër penale, dhe sipas së drejtës së sheriatit poqëse gjatë këtij veprimi kriminel ka vrarë ndonjë njeri, është vrasja, si denim eliminues i patjetërsueshëm të cilin e shqipton pushtetmbajtësi, që don të thot se me këtë rast nuk mundësohet masa sanksionuese e paraparë për këtë vepër të shlyhet me falje nga ana e familjes së të vrarit. IV.1.1.4.3.-. Konvertimi-renegatizmi: njihet sipas së drejtës së sheriatit si vepër e cila ka masë sanksionuese vrasjen. Në një thënje profetike thuhet:” Ai që konverton nga islami në fe tjetër, ndaj tij zbatoni masën sanksionuese vrasjen”.65

IV.1.1.4.4.-.Rebelizmi: në të drejtën e sheriatit njihet si vepër penale politike, rebel, pra, janë grupe të cilë identifikohen si kriminel politik. Juristi i njohur Ed-Derdiri thotë se këta idivid, disa juristë i definojnë si:” Grup individësh që shfaqin padëgjueshmëri qytetare
të cilën e manifestojnë duke dal nga sistemi juridik i një shteti, qoftë me arsyetimi tejet tëdobta, me anë të revoltës, duke shprehur dhunë në mënyrë të armatosur”.66
Masa sanksionuese sipas së drejtës së sheriatit për rebelizëm është vrasja, ku në një verset të kaptinës huxhurat thuhet: ” Nëse dy grupe besimtarësh bien në kundërshtim, pajtoni ata, e në qoftë se njëri nga ata, megjithatë i bën dëm tjetrit, atëherë, luftojeni atë (grup) i cili ka bërë krime derisa t`u bindet normave të Allahut...”. Kaptina “ El-Huxhurat ” 9.

IV.1.1.5.-Kryqëzimi

Është masë sanksionuese që në të drejtën e sheriatit mund të shqiptohet krahas dënimit me vdekje ndaj personave që kanë kryer vepra penale të kanosjes së pasurisë dhe sigurisë së përgjithshme,.Por mund dhe të shiptohet edhe si masë sanksionuese e veçantë, pra si sanksion themelorë jo krahas mbytjes, si sanksion diskrecional siç njihet në të drejtën e sheriatit.
IV.1.1..5.1-Kryqzimi dhe mbytja: në të drejtën e sheriatit, kjo masë sanksionuese parashihet për veprën penale të grabitjes-vjedhjes së cilësuar kur gjat saj kemi edhe viktimë.67
Sanksioni eliminues vrasje, parimisht parashihet për vepër penale të vrasjes, sanksioni për prerje të dorës, parashihet për vepër penale të vjedhjes apo marje të pasurisë së huaj, dhe duke u nisur nga këto arsye, islami për kryesin e kësaj vepre penale-vjedhjes së cilësuar, në të cilën kemi elemente të veprës së parë dhe asaj të dytës, parasheh kryqzim dhe krahas saj edhe vrasje së bashku si masë sanksionuese.68
Ky sanksion këtu paraqitet si sanksion i patjetërsueshëm për ekzekutim dhe jo si hakmarje. Kjo nënkupton ate që nuk mund t`i shqiptoj falje askush, kryetari i shteti qoftë apo familja e të ndjerit. Gjithashtu nuk lejohet zbutja e kësaj mase sanksionuese apo zëvendësimi me ndonjë masë tjetër.
Pra, gjatë aktivitetit kriminal të tillë shkaktohen pasoja të mëdha në forma të ndryshme si trazira dhe çregullime ndaj sigurisë së qytetarëve dhe të vendit në përgjithsi. Vepra penale e grabitjes kur të arrijë në situatë në të cilën realizohen dy vepra penale, mbytje dhe vjedhje, atëherë gjithsesi shkalla e rrezikshmërisë është edhe më e madhe, rrezatimi kriminel i dëmit që rrjedh nga kjo vepër është edhe më e madhe e të mos flasim për shkallën e dëmtimit që mund ta shkaktojë kjo vepër është e papërshkruar.69

IV.1.1.5-II.- Kryqëzimi si sanksion diskrecional

Të shprehurit e ksaj mase sanksionuese i lihet në kompetenca të kryetarit të shtetit mundësi të shqiptimit të kësaj mase sanksionuese, të këti lloji, ndaj delikuentëve të cilët kryejn vepra penale me rrezikshmëri shoqërore jo të shkallës së lartë. Kur të shqiptohet kjo masë sanksionuese si sanksion diskrecional nuk shqiptohet krahas sanksionit eliminues vrasje, as mund t`i parapri e as ekziston mundësia e shqiptimit të sanskionit eliminues pas një kohe. Porse kjo masë e kryqëzimit i shqiptohet delikuentit duke qenë gjallë në afat kohor prej tre
ditësh, gjatë të cilave ai ushqehet dhe i ipet mundësia për të pier ujë dhe kryer obligimet fetare ditore.70

IV.1.2.-Sanksionet me heqje liri

-E drejta e sheriatit islam njeh këto sanksione me heqje lirie:
1.Burgun
2.Deportimin
3.Dëbimin

IV.1.2.1.-Burgu: Në të drejtën e sheriatit me burgim nuk nënkuptojmë izolimin e të dënuarit në një vend të ngusht, por ndalim qarkullimin të e lirë të individit, qoftë në shtëpi, xhami ose në ndonjë vend tjetër. Burgu parimisht tek gjenerata e pare e muslimanëve ka qenë si sanksion i shprehur në formë të dënimit me kusht por jo si masë sanksionuese ndëshkuese.
Në një thënje profeti Muhamed thot: ” Burgu shqiptohet për delikte të llojit të akuzimit të pabazë ”.71, që nënkupton se akuzuesi poqëse nuk ka fakte për padinë e ngritur, si psh, akuzon për vjedhje, korupcion etj., duhet të sanksionohet me burg.72
Për kohzgjatje e qëndrimit në burg juristët islam dakordohen për minimumi i cili zgjatë njëzet e katër orë ndërsa për maksimumin burgu mund të jetë me afat kohor të pakufizuar nëse bëhet fjalë për ktime të rënda, për të cilat krimineli mund të dënohet me qendrimi në burg gjer në vdekje-burg i pëjetshëm, apo derisa të pendohet për veprimin e bërë ose të vërehet përmirësim i dukshëm i gjendjes së tij.79
Transmetohet nga profeti Muhamed, se ai ka urdhërua të shqiptohet masa sanksionuese e burgut të përjetshëm për bashkëpjesmarrësin në vrasje, në tekstin në të cilin thuhet: “ Vrasësin duhet vrarë, kurse bashkëpjesmarrësin burgoseni gjer në vdekje ”.
Institucioni i burgut ka filluar të përjeton revolucionin e sjaë të mirëfillt që nga periudha e halifit Harun Er-Reshid i cili në postin e ministrit të drejtësisë dhe gjykatësit supreme emëroi Imam Ebu Jusufin, nxënësin e të famshimit jurist i cili kontribuoi në formimin e teorisë dhe doktrinës juridike Ebu Hanifen, i cili propozoi ralifit reformat që duheshin të ndëmereshin në sistemin penitensiar, me faktin se gurgjet adaptoheshin nëpër kështjella e vende jo të përshtatshme pë egzekutimin e këtij dënimi dhe vërtet ato vende ishin vende “ epidemije dhe faktorë kriminogjen”. Pradaj, Ebu Jusufi mes tjerash Harun Er-Reshidit I propozoi që :
-Të burgosurit të kenë të drejtë në haje dhe veshmbathje nga buxheti I shtetit
-Mos të jen në pranga dhe zinxhir gjatë qendrimit në bur
-Për çdo sezon të ken robe të përshttashme pë ate sezonë etj.••

IV.1.2.2.-Deportimi: në të drejtën e sheriatit nënkupton largimin e kriminelit në ndonjë vend tjetër, nga vendi ku jeton ose ku e ka kryer krimin
Deportimi sipas së drejtës së sheriatit, nuk don të thotë vetëm largimin e kriminelit nga vendi ku jeton por nënkupton edhe të kufizuarit e drejtës së qarkullimit në vendin në të cilin është deportuar,
Kjo masë sansksionuese është “had”-sanksion i patjetërsueshëm i përcaktuar nga Zoti me ç`rast shkilet e “drejta e Tij”, pra ky sanksion për këto vepra penale s`është as në formë të hakmarjes e as si sanksion diskrecional “et-te`azir”.
Në këtë frymë është edhe verseti Kuranor në të cilin thuhet:” dënimi i atyre që luftojnë (kundërshtojnë) Allahun dhe Profetin dhe bëjnë shkatrrime çrregullime në tokë, nuk është tjetër vetëm se të vriten ose të gozhdohen, ose (të gjymtohen) t`u priten duart dhe këmbët tërthorazi, ose të përzihen prej andej..”(Kaptina”El-maide” verseti 33). Pra, ata të cilët ngriten kundër pushtetit të ligjshëm dhe për vjedhës e vagabondë që trishtojnë njerëz rrugëve përshkruhet kjo masë sanksionuese
IV.1.2.3.1. - Dëbimi apo përzënia: si masë sanksionuese në të drejtën e sheriatit parashihet për veprën penale të prostitucionit, dhe ate si sanksion i përcaktuar “el-had”, por mundet të parashihet edhe si sanksion diskrecional edhe për delikte tjera për të cilat delikte nuk ka sanksion të përcaktuar nga Zoti.
IV.1.2..3.1.-a..-Vepra penale e aduletrisë: në bazë të disa juristëve islam konsiderohet se kjo masë sanskionuese është obligative vetëm për atë individ që ka bërë lavirësi, pa qenë i martuar. Si argument të tyre kanë thënien e profetit:” I riu po bëri lavirësi sansksionohe me njëqind shkopinj dhe me një vit dëbim nga ju”.

IV.1.2.3.II.- Dëbimi si sanksion diskrecional

Kjo masë sanksionuese, sipas së drejtës së sheriatit mundë të shqiptohet jo vetëm si “el-had” por edhe si sanksion diskrecionalGjykatësi që e shqipton këtë masë sanksionuese pa afat të caktuar të qendrimit të tij jashtë vendlindjes, apo jashtë vendit ku e ka kryer veprën penale, pushtetmbajtësi mund që të dëbuarin ta kthejë pas njëkohe në vendin e tij, poqëse është i kënaqur me nivelin e përmirësimit në të cilë ka aritur edhe është penduar sinqerisht për gabimin e bërë.
IV.1.3.-Ekzekutimi i masave siguruese

-E drejta e sheriatit njeh dy lloje të masave sigururese, dhe ate:

a.Ndërprerja e të ushtruarit të detyrës - veprimtarisë

b.Heqja e së drejtës për të ushtruar detyra zyrtare

IV.1.3.a-Ndërprerja e të ushtruarit të detyrës - veprimtarisë: me këtë masë, në të drejtën e sheriatit nënkuptojmë ndalimin e ushtrimit të detyrës në postin, në të cilin, ka vepruar ai, dhe me këtë njëherit i ndalohen të ardhurat dhe dobitë materiale të cilat i ka pëfituar me rastin e kryerjes duke qenë në ate post.( Dr. A. Seraxh “Teshriul xhezai “, Damask 1980, fq. 359).
Këtë masë sigururese e ka ekzekutuar edhe profeti Muhamed, i cili, ka shqiptuar ndalimin e ushtrimit të detyrës dhe largimin nga posti të disa personave. Kështu ka vepruar edhe Omeri r.a., i cili ka shkarkuar disa guvernatorë të tij, kur ai ishte përgjegjës i pushtetit, dhe ate me të kuptuarit e lajmit se guvernatori i tij, endet nëpër vende ku konsumohet alkooli

IV.1.3.b-Heqja e së drejtës për të ushtruar detyra shtetrore: në të drejtën e sheriatit llogaritet si sanksion diskrecional, që nënkupton atë, se udhëheqësit të shtetit i lihet e drejta për ta shqiptuar këtë masë sanksionuese. Ky denim ka për qëllim që individit t`i ndaloj ushtrimin e ndonjë detyre zyrtare si p.sh. i merr të drejtën të udhëheq poste të larta shtetrore, të drejtën për t`u kandiduar në zgjedhje, të drejtën për të dëshmuar, të drejtën në të ardhura.
IV.1.3.1.-Sanksionet morale-psikologjike

-Lloje të këtilla të sanksioneve që i njeh e drejta e sheriatit janë:

1.Këshillime
2.Qortimi
3.Vërejtje serioze
4.Leçitja
5.Publikimi i vendimit gjyqsor

IV.1.3.1.1.-Masa sanksionuese këshillime: si sanksion diskrecional mund t`ia shqiptojë për shembull, gjykatësi një delikuenti, kur të konstatojë se mjafton si masë që do të mund ndikonte, delikuenti të heq dorë nga aktiviteti kriminal dhe, do të mund të përmirësohet.(Ibni Tejmije “Siajse she`rije”, Bejrut 1966, fq. 97).
Mbështetje për shqiptimin e kësaj mase është verseti Kuranor në të cilin thuhet :
“...ato (grave) që padëgjueshmërisë së të cilave i friksoheni, këshilloni..” (Kaptina“En-nisa” 34)
Kjo masë u shqiptohet të miturve, delikuentëve që deliktet e tyre janë të vogla sa që nuk ka pasoja evidente dhe ska nevojë pra të shqiptohet masë ndëshkuese

IV.1.3.1.2-Qortimi: Kjo masë është e ngjashme me këshillimin, që don të thotë se shqiptohet për delikte të lehta dhe ndaj të miturve, të cilët delikte i kanë kryer nga mendjelehtësia dhe neglizhenca

IV.1.3.1.3-Vërejtje serioze: si sanksion diskrecional të patjetërsueshëm do të mund ta shqipton gjykatësi, nëse vlerëson se patjetër duhet t`i shqiptohet dënimi delikuenti me qëllim përmirësimi dhe të edukimit të tij.
Nga kjo nënkuptojmë se gjykatësi ia tërhjeq vërejtjen delikuentit se po ta përsëris edhe njëher gabimin e bërë, do ta sanksionon me heqje liri, ose kamxhikim, apo me ndonjë dënim tjetër, ose mund të ndodh t`ia shqiptoj dënimin porse zbatimi i tij kushtëzohet për një afat kohorë ky sanksion sot njihet si dënim me kusht.
IV.1.3.1.4-Leçitja: si sanksion diskrecional na paraqitet edhe në Kuran ku thuhet:” ..kurse ato padëgjueshmërisë së të cillave i frikoheni, këshilloni, madje largoni...”( Kaptina “En-nisa”34 ).
Këtë masë e ka shqiptuar edhe profeti Muhamed gjatë jetës së tij ndaj tre personave të cilët paraqitën mendime kontraverze rreth një lufte të cilën e zhvillonte profeti.
IV.1.3.1.5.-Publikimi i vendimit gjyqësor:.shqiptohet si sanksion diskrecional. Me këtë masë sanksionuse në të drejtën e sheriatit nënkuptojmë publikimin e dënimit me të cilin është denuar delikuenti. Zakonisht këtë masë e shqipton gjykatësi pë delikte me të cilat ai me veprimin e bërë ka humb besimin në sinqeritetin e tij siç janë psh. dëshmia e rejshme, vjedhja, sjellje jo morale, padrejtësia gjat gjykimit.
Ky dënim, sipas drejtës së sheriatit paraqet njëherit edhe denim moral
IV.1.5.-Dënimet pronësore

-Sipas së drejtës së sheriatit njihen tre denime pronësore:
1.Kompozicioni dhe shpagimi i dëmtimimeve trupore
2.Dënimi me gjobë
3.Konfiskimi i pasurisë


IV.1.5.1.-Kompozicioni: në të drejtën e sheriatit parashihet si sanksion parësor për vrasje të ngjajshme me të qëllimtën dhe me gabim, plagosje dhe rramje.
Lidhur me këtë flet edhe verseti Kuranor: ” Nuk bën që besimtari të vras besimtarin përpos gabimisht. Ai që vret besimtarin gabimisht duhet ta liroj nga robëria një rob-besimtar, kurse familjes së tij t`ia paguaj gjakun..”(Kaptina “En-nisa 93).
Lidhur me këtë profeti Muhamed do të theksoj: ” Për vrasje të njgjajshme me të qëllimtën, që mund të shkaktohet me kamxhik, shkop a gurë, shpagimi i gjakut është njëqind deve”.
IV.1.5.2-Denimi me të holla: si sanksion diskrecional siç e njeh e drejta e sheriatit ka për qëllim marrjen e një sume të pasurisë nga i denuari dhe, arkëtimi i saj në llogari të arkës së shtetit islam.
Qendrimi i juristëve islam të cilët janë kundër gjobitjes si dënim pronësor, është ai se ky lloj sanksioni ka qenë i paraparë në fillim të konstituimit të shtetit islam e më pas është deroguar, me arsyetimin që të mos bëhet mjet në duart e sundimtarëve i cili do t`u mundësojë marrje të pasurisë qytetarëve në mënyrë
IV.1.5.3-Konfiskimi-sekuestrimi: sipas së drejtës së sheriatit parashihet për veprën penale të renegatizmit dhe ate si sanksion pasues. Gjithashtu parashihet si sanksion diskrecional edhe për delikte që meritojnë sanksion diskrecional. (Dr.A.S.,Dam.1980, fq.376)
IV.1.5.3.a.-Vepra penale renegatizmi: si sanksion pasues konfiskimi i pasurisë gjykatësi mund t`ia shqipton renegatin, pasiqë për renegatizëm sipas së drejtës së sheriati është vrasja, ajo pavarsisht se a është ekzekutuar apo jo. Pasuria i sekuestrohet.
Ndërkaq Imam Ebu Hanifja është i mendimit se pasuri e cila duhet t`i konfiskohet renegatit është ajo të cilën e ka fituar pasi ka konvertuar nga islami, e pasurin që e ka fituar para asaj kohe i takon pasardhësve të tij.


IV.1.5. I -Vepra që meritojnë sanksion diskrecional, masën e dënimit pasuror

Pasuria e cila konfiskohet, e që islamikisht është e ndaluar, si supstancat narkotike, alkooli, mishi i derit, të gjith juristët islam janë të mendimit se ato shkatrohen Imam Ebu Hanifja është i mendimit se ato sende nuk duhet shkatëruar, për faktin se ato mund t`u shërbejnë muslimanëve dhe ato llogariten pasuri e lejuar për muslimanin, prandaj nuk i lejohet gjykatësit apo udhëheqësit të vendit të shkatëroj pasurinë e muslimanëve. Ajo dobi qendron në ate se, ato mjete të konfiskuara mund t`u sjellin dobi muslimanëve, duke i shitur apo shkëmbyer me ndonjë pasuri tjetër që muslimanët nuk e kanë ose që të njëjtat mund t`i përdorin.
Sheriati islam për të qenë edhe më tej i gjallë duhet aktualizuar gjallërinë ixhtihadit, me anë të të cilit, mund që më leht t`i pranojë masat, format, mjetet që duhet zbatuar ndaj delikuentëve që sa më i suksesshëm të jetë risocializimi dhe rehabilitimi i tyre. Kjo, nevoitet për arsye se shumë nga masat të cilat i njehohin shkencat e së drejtës penale, nuk kanë debatuar për to në të kaluarën juristët islam.
Pra, siç thotë edhe juristi islam Ibn El-Mukaff`ea: “..sunduesit e ardhshëm mund të ndryshojnë kodekset në përputhje me nevojat e bashkësisë, me kusht që veprimet e tij në këtë drejtim të mbështeten në Kuran dhe thënijet profetike(cituar sipas Dr. Ejup Saitit “Argumentimi në procedurë penale” Prishtin 1999, fq.40-41)























Sanksionet penale nё Angli

Nё Angli, nga viti 1925 e kёndej do tё ndodhin reforma rrёnjёsore gati nё tё gjitha fushat e sё drejtёs, si p.sh.: nё tё drejtёn trashёgimore, nё ate civile, po kёshtu edhe nё tё drejtёn penale, etj. E drejta penale nё Angli ndan fatin bashkё me disiplinat e tjera juridike, nё rend të parё me tё drejtёn civile. Kjo ka tё bёjё drejtpёrsёdrejti me sistemin e burimeve nё tё cilat ajo mbёshtetet. Si tёrёsi juridike, E drejta penale do tё jetё e rregulluar me anё tё sё drejtёs sё pёrgjithshme (Common Law) dhe asaj statutare (Statute Law). Anglia, edhe pse do tё jetё nga vendet e para qё do ta aplikojё parimin e legalitetit nullum crimen, nuilla poena sine lege penali, ajo këtë parim, sikurse edhe parimet e tjera, nuk do ta fusё nё aplikim me anё tё ligjeve tё posawme. Mirёpo, lidhur me tё mbeshtetja kryesore do tё vijë nga fjalimet e personaliteteve tё rëndësishme të jetës politike në Parlamentin anglez, e edhe nё shkrirnet e fllozofëve tё njohur. Këtu dallohen sidomos angazhimet e Bekonit, tё Hobbsit dhe të Llokut.
Nё kapërcim të kesaj faze fillestare (nga Lufta Qytetare revolucioni borgjez), në periudhёn e mëvonshme, sidomos nga gjysma e shekullt XVIII, Anglia do ta pёrfi1lё rrugёn e sistemit të së drejtёs penale, mbi tё cilen bazë ate edhe do ta mbulojë me ligje te posaëme. Përkundër këtij fakti në procesion gjyqёsor penal, gjyqtarёt edhe mё tutje do t’i mbështesin zgjedhet e tyre në zgjedhjet identike të mehershme që jane bёrë nga ana e gjykatave të Anglisё, tё cilat zgjedhje, si tё tilla, ishin të permbledhura nё libra të posawёm tё gjykatёs (records) edhe si raporte të gjykatёs (reports). Ne këtë fazё tё zhvillimit të së drejtës penale në Angli, do tё ekzistojnë edhe një kohë deliktet e sistemit feudal, posaçërisht ato që kanё tё bёjnё me sistemin e dёnimeve qё të tilla çfare ishin, me gjithё vrazhdësinë e tyre, kishin lёnё gjurmё edhe në sistemin e gjyqёsisё sё mёvonshme.
Nё fushёn e parashikimit të veprave penale Anglia do të jetë mjaft e pёrqёndruar. Si rrallë ndonjë vend tjetër, ajo shumë herët do të startojë me parashikimin e veprës themelore penale te tradhtisë, te cilёn e kishte sanksionuar që në vitin 1352 me Act of treason. Mbi këtë bazë edhe në shekujt XVII e XVIII, do të mbështeten edhe njё sërë aktesh të tjera penale (rreth 160) të cilat i kishte miratuar Parlamenti Anglez dhe qё pёr to parashihej dёnimi me vdekje.
Nё kёto akte, njё pjesë prej tё cilave ishin miratuar që nga viti 1640 dhe mё vonё gjatё kohës së Republikёs dhe Protektoratit të Kromwelit, shumica prej tyre i kishin trajtuar veprat penale politike dhe veprat penale te tradhëtisë, etj.
Të gjitha veprat penale të tradhёtisё janë dёnuar me vdekje.
Perveë kёtyre veprave penale, parashiheshin edhe veprat penale kundёr njeriut dhe veprat penale kundёr pasurisё.
Sistemi i dёnimeve ishte jashtёzakonisht i “ashpёr”. Pёrveç dënimit me vdekje parashihej dёnimi me burg, dënimi me gjobё, por kishte edhe dënime trupore që vlenin pёr disa kategori të meshkujve dhe që ishin paraparë edhe mё vonë nё disa ligje, në fillim tё shekullit XX, konkretisht gjatë viteve 1912-1916.
E drejta penale e Anglisё parashihte edhe pёrndjekjen e endacakëve, pёrndjekje kjo e ngjajshme me atё që u bёhej një kohë gjatё feudalizmit tё vonshёm vagabondёve (njerёzve te papunё, kryesisht popuillsi e qytetit).
Kjo e drejtё njё kohё tё gjatё i ndalonte lojёrat e fatit. Nё vitin 1907 nё Angli nxirret njё ligj penal i posaëёm. i cili parasheh mundёsinё e “sprovimit tё tё denuarit”. Kjo ka tё bёjё me shtyrjen e shqiptimit tё dёnimit, por jo edhe tё ekzekutimit tё tij, po qё se ai ёshtё shqiptuar. Shtyrja e shqiptimit tё dёnimit mund tё zgjasё deri nё 3 vjet dhe brenda kёsaj kohe i pandehuri kishte mundёsi qё me sjelljet e tij dhe duke pasur parasysh njё varg rrethanash lehtёsuese lidhur me kёtё, e qё i pёrcillte kjo gjykatё, tё lirohet definitivisht nga ndjekja e mёtejshme.
Meqenëse, kjo ishte njё hyrje rreth tё drejtёs penale nё Angli nёpёr periudha tё ndryshme tё zhvillmit tё saj, nё vazhdim do të bёjё njё pёrkufizim dhe njё ndarje tё sanksioneve penale.
Meqenёse Anglia, gjegjёsisht e drejta penale angleze nuk bёn njё pёrkufizim konciz tё sanksioneve penale, sepse siw e dimё ajo nuk ёshtё e kodifikuar, por ёshtё unikale, ajo nuk bёn dallimin mes dёnimeve dhe masave siguruese.
Kёshtu e drejta penale angleze bёn ndarjen e sanksioneve penale ndaj personave madhorё dhe ndaj personave tё mitur.

Ndёshkimet qё u shqiptohen personave madhorё janё:
1. Burgu i pёrjetshёm- pёr vepra tё rёnda kundёr shtetit
2. Dёnimi me burg
3. Dёnimi me gjobё
4. Dёnimi me kusht – i cili mё shumё shqiptohet dhe
5. Dёnimi me punё nё dobi tё pёrgjithёshme
Burgu i pёrjetshёm i shqiptohet personave qё kanё mbushur 21 vjeë, I cili si alternativё mund tё shёndrrohet ne dnim me burg.
Dёnimi me burg me rastin e shqiptimit nuk caktohet minimumi, por vetёm maximumi.
Dёnimi me gjobё ёshtё fiks, I cili mund tё bёhet me kёste, e nёse nuk e paguan dёnimin, atёherё shkon nё burg mё shumё se 1 vjet. Sistemi gjobave u paraqit ne Tetorë 1992, i vlefshёm pёr tё gjitha gjobat qё do tё jepen nё gjykatёn e magjistratёve.por, ky sistem parashikon edhe gjobat qё do tё jepen nga prindёrit pёr fёmijёt e tyre nёn moshёn 18 vjeë.vlera e gjobёs do tё varet nga rёndёsia e veprёs dhe nga tё hyrat financiare pёr shkelёsin. Parashikohen 5 nivele gjobash sipas kategorisё dhe rrezikshmёrisё sё veprёs penale. Sanksioni final pёr mospagimin e gjobёs do tё ishte burgimi me njё kohzgjatje tё tillё, qё do tё ishte nё proporcion me gjobёn.
Dёnimi me kusht u shqiptohet personave qё kanё kryer vepra mё tё lehta penale. Pёr tu shqiptuar ky lloj dёnimi, duhet tё plotёsohen kёto kushte:
- Personi tё ketё kryer vepёr penale e qё afati i verifikimit ёshtё 1-3 vite (kёtu i caktohet edhe masa mbrojtёse)
- Tё shpallet fajtor
- Mos tё bёhet fjalё pёr vepёr penale
- Kryesi tё pranojё veprёn penale dhe
- Tё realizohet qёllimi I dёnimit.

Dёnimi me punё nё dobi tё pёrgjithёshme mund tё shqiptohet prej 40-240 orё punё edhe ate tё rriturve dhe tё miturve. Ky dёnim ёshtё shumё i zbatuar dhe duhet tё pёrmbushet pёr arёsye se ёshtё nё tё mirё tё personit dhe dhe ndikon nё pёrmirёsimin e tij.
Personat qё kryejnё vepra penale nga shprehia, u shqiptohet:
1. Edukimi pёrmirёsues- u shqiptohet personave prej 21-30 vite, vepra e paraparё burgim deri mё 2 vite, maximumi 4 vite
2. Burgu preventiv- personave mbi 30 vite, ku veprёn penale duhet ta ketё kryer nga shprehia, personi tё shpallet fajtorё, vepra tё jetё e praparё me dёnim pёr 2 vite. Kryesi kёtu duhet tё jetё kryes I 3 veprave penale. Minimumi ёshtё 5 vite, maximumi 14 vite.
- Masat mjeksore qё shqiptohen ndaj personave abnormal (te papёrgjegjshёm) dhe alkoolistёve janё:
1. Dёrgimi nё institucion pёr ruajtje dhe mjekim- personave qё kanё kryer vepёr penale, por nuk kanё qenё tё pёrgjegjshёm dhe tё vetёdijshёm. Nuk caktohet minimumi
2. Vendosja nё institucionin shtetёrorё pёr alkoolistёt ose nё institucione tjera- personave tё varur nga alkooli si rezultat i papёrgjegjёsisё nga alkooli dhe droga. Kёtu nuk caktohet kohёzgjatja.
Sanksionet penale qё shqiptohen ndaj tё miturve:
1. Tё miturve 12-21 vjeë. Tё kenё kryer vepёr penale, tё shpallet fajtorё, tё dёrgohet nё qendra tё caktuara pёr orё tё caktuara, edhe atё mё shumё 12 orё, 1 herё nё javё jo mё shumё se 3 orё nё ditё.
2. Dёrgimi nё qendrёn pёr riedukim- personat prej 14-21 vjet. Tё shpallen fajtorё pёr vepёr penale. Kohёzgjatja prej 3-6 muaj, ku dёrgohen nё qendёr riedukim. Mirёpo, tek kjo lloj mase gjykata mund tё intervenojё nё zbutjen e kёsaj mase.
3. Vendosja nё entin e Borstell- personat prej 16-21 vjet. Kjo ёshtё qendёr mё e rreptё, 9 muaj deri nё 4 vite. Egzistojne 2 gaza tё ekzekutimit tё kёsaj mase, edhe atё:
I. 9 muaj deri nё 3 vite- tipi i mbyllur ose gjysёm i myllur
II. Pas 3 viteve nёse ka rrespektuar rregullat e institucionit thirret lirimi me kusht, tani nёse i mituri nuk u pёrmbushet rregullave tё caktuara, ai pёrsёri merret dhe i shqiptohet dёnimi prej 9 muaj deri nё 3 vite me qёndrim nё shtёpinё edukuese.


LITERATURA

A. LIBRA

1.- ABBUD SERRAXH- “Teshriul xhezai”, Damask 1980
2.-ABDUL KADËR AUDE-“Teshriul xhinai”, Kairo 1969
3.-ABDULLA ATIJE ABDULLA-“Esbabu sukut el-ukube”, Medine 1994
4.-ALI KARA`A -“El-ukubaat esh-sher`ije”, Kairo 1975
5.-ABBAS ER-REMLI-“Nihajetul muhtazh” Kairo 1192 h.
6.ABDULLA Bin MUHAMED, EL-KURTUBI-“Ekdijetur-resul”, Kairo 1396 h.
7.ABDULLA AZIZ `AMIR-“Et-te`azir fi sherial islamije”, Kairo 1969
8.AHMED FETH`I BEHNES-“El-ukube fi fikhil islami”, Bejrut 1970
9.AHMED MUHAMED IBRAHIM-“El-kisas fi sherial islamije”, Kairo
10.EJUP SAHITI-“Argumentimi në procedurë penale”, Prishtinë 1999
11.ED-DERDIRI-“Esh-sherhul kebir”, Kairo 1301 h.
12.EBU JE`ALA EL-FERA Bin MUHAMED-“Ehkam sulltanije”, Kairo 1966
13.EL-MAVERDI-“Ahakam sulltanije”, Kairo 1980
14.IBNI TEJMIJE-“El-hisba”, Damask 1968
15.IBNI TEJMIJE-“Es-sijase esh-sheri`je”, Bajrut 1966
16.IBNI KAJM EL-XHEUZI-“Turukl hikmije”, Kairo 1961
17.IBNI FERHUT-“Tebsiretul huk-kam”, Kairo 1302 h.
18.IBNI RUZHD-“Bidajetul muxhtehid”, Kairo 1986
19.KEMAL XHEUDET EBU EL-MUË`TI-”Ukubel xhinaije alen-nefs”, Kairo 1988
20.MUHAMED EBU ZEHRA-“El-xherime vel ukube”, Kairo 1970
22.MUHAMED SHILALA EL-`ANI-“Teshriul xhinai”, Irbid 1988
23.M. MUSTAFA ZUHEJLI-“Usulu vel muhakemat esh-sher`ije”,Damask 1982
24.RAGIP HALILI-“Sanksionet penale sipas të drejtës zakonore në Kosovë”, Prishtinë 1985
25.RAGIP HALILI-“Kriminologjia me penologjinë”, Prishtin 1995
26.RAGIP HALILI-“Penologjia”, Prishtinë 2000
27.RAGIP HALILI-“Kriminologjia”, Prishtinë 2000
28.ALTIN SHEGANI-“E drejta penale e krahasuar”
29.HILMI ISMAILI-“historia e shtetit dhe e së drejtës”
B. BURIME TJERA
KURANI DHE HIJA E TIJ,(përkthim Dr. Feti Mehdiu, Shkup 1999)
IBNI HEM-MAM-“ Fethil kadir”, Kairo 1318 h.(Përmbledhje juridike e shkollës hanefite)
MUHAMMED EMIN, i njohur me nofkën IBNI ABIDIN -“HASHIJE”, Kairo 1234 h., (poashtu përmbledhje, dhe një ndër veprat bazë juridike e shkollës hanefite)
`ALAED-DIN EL-KISANI,-”Beda`iu sanai”, Kairo 1910(përmbledhje juridike e shkollës hanefite)
IBNI KUDAME EL-MUKAD-DESI “El-Mugni”, Kairo 1348 (përmbledhje juridike e shkollës hambelite)
IBNI HAXHER “FETHUL BARI SAHIHUL BUHARI”, Kairo,(përmbledhje hadithesh)
VEHBI ZUHEJLI “Fikhul islami”, Kairo 1992( përmbledhej juridike e shkollës hanefite. Kjo përmbledhje dallon nga dy të tjerat me ate se Dr. Zuhejli, ligjërues në Universitetin e Damaskut, ka bërë një sintezë dhe analizë të gjërë të çështjeve që i kanë rrahur shkollat e ndryshme juridike)

esselamun alejkum




Po mundohem të dërgoj një sekuencë që më ka trazuar shpirtin deri në thellësi! A mund të më ndihmon dikush se nuk di se si mund ta bëj?

__________________

Dua: Bismillâhirrahmânirrahim
o Aziz Allah, më jep fuqi të ndryshoj atë që mund të ndryshohet, durim ta përballoj atë që nuk mund të ndryshohet dhe logjikë që të kuptoj dallimin ne mes tyre...

Selam Alejkum
Per qfar sekuence e ke fjalen?

__________________
Allah,je t'en supplie aide mes frères et mes soeurs en Gaza

sëpari të falemnderit për përgjegjen e shpejtë.
Ne kompjuterin tim kam nje film të shkurtër për gurëzimin e një vajze ne Iran...dua që ta qas në forum po s´di se si.

__________________

Dua: Bismillâhirrahmânirrahim
o Aziz Allah, më jep fuqi të ndryshoj atë që mund të ndryshohet, durim ta përballoj atë që nuk mund të ndryshohet dhe logjikë që të kuptoj dallimin ne mes tyre...