8) Gjetja (el-Wixhada)

Kjo eshte kur dikush gjen nje liber apo fletushke/transmetim nga sheikhu apo dikush qe ka shkruar per sheikhun por kete permbajtje ai nuk e ka degjuar nga sheikhu. Po qe se ky individ e njeh shkrimin apo eshte i sigurte per permbajtjen e asaj qe gjehet mund te transmetoje nga ajo. Ajo qe eshte praktika me e rregullt ne kete rast eshte qe transmetuesi te thote se kjo eshte ajo qe gjeta nga filani....etj. Shume raste te tilla gjenden te shenuara nga Abdullahi i biri i Imam Ahmedit. Keshtu eshte tamam rruga qe ndiqet ne keto raste dhe nuk do ishte e drejte qe ai te transmetonte direkt nga i ati pasi nese do te transmetonte direkt nga i ati pa permendur se e ka gjetur kete kjo do te konsistonte ne tadlis (fshehje hallke zinxhiri te transmetimit dhe do te shpjegohet hollesisht me vone inshallah).

Kjo eshte forme shume e rralle tahamul-i dhe fukahate Meliki kane thene se nuk lejohet transmetimi ne kete menyre.

Por duhet theksuar se sot kjo eshte forma me e perhapur e tahamul-it dhe shumica e njerezve sot gjejne nje hadith ne librat e njohura te hadithit dhe e citojne ate duke permendur se nga eshte marre.

Dallimi mes kesaj forme transmetimi atehere dhe tani eshte i dukshem ngase hadithet e permendura ne koleksionet e sotme te haditheve jane te mirenjohura mes dijetareve te hadithit dhe libra e vellime te shumta jane shkruar rreth haditheve te sakta si edhe rreth atyre qe nuk kane baze. Po ashtu eshte shume e lehte te verifikohet ajo qe pretendohet nga transmetuesi dhe keshtu qe nuk ka problem ne kete lloj transmetimi nga njerezit e kohes sone.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Cilet jane te paret qe kane shkruar hadithet?

Eshte nje ide e perhapur ne mesin e muslimaneve qe dokumentimi i hadithit ka ndodhur ne kohen e Umar ibn Abdul-Azizit dhe ky kompilim eshte bere nga Abu Bekr ibn Muhamed ibn Amr Ibn Hazm dhe Zuhri (Allahu i meshirofte te gjithe). Pa u zgjatur ne detaje ne kete ceshtje pasi shume eshte shkruar per kete mund te themi se kjo nuk eshte e sakte. Hadithet ne fakt jane shkruar qe ne kohen e Profetit dhe madje edhe me miratimin e profetit. Eshte e vertete qe ka transmetime qe e ndalojne shkrimin e haditheve por keto hadithe jane transmetuar nga tre sahaba: Abu Said el-Khudri, Abu Hurrejra dhe Zejd ibn Thebit.

Hadithi i Abu Saidit eshte transmetuar ne dy versione. Njeri prej tyre permban ne zinxhirin e tij te transmetimit Abdurrahmen ibn Zejd-in qe eshte deklaruar i dobet unanimisht madje Hakim dhe Abu Nuajm thane se ai transmetonte edhe hadithe te trilluara. Ibn Hibban tha se ky individ i perziente hadithet madje edhe u mveshte zinxhir te plote transmetimeve qe nuk kishin zinxhir te plote dhe per kete e meriton te braktiset. Pra ky transmetim eshte i pa vlere.

Po ky Abdurrahmen ibn Zejd eshte edhe ne transmetimin nga Abu Hurrejra keshtu qe edhe ky hadith eshte i dobet dhe i pa pranueshem.

Persa i perket transmetimit nga Zejd ibn Thebit, ai qe e transmeton hadithin nga Zejdi dhe ky eshte Mutalib ibn Abdullah dhe ky ne fakt nuk e ka takuar fare Zejdin. Per me teper hadithi i Zejdit vjen ne dy versione ku ne njerin jo miratimi i tij per shkrimin e haditheve bazohet ne jo miratimin e kesaj nga profeti nderkohe qe ne versionin tjeter eshte jo aprovim nga ai.

I vetmi transmetim qe mbetet eshte versioni i dyte i hadithit te Abu Saidit ku transmetohet qe profeti te kete thene: "Mos shkruani nga une asgje pervec Kur'anit, e kushdo qe ka shkruar nga une tjeter vec Kur'anit duhet ta fshije ate". Edhe ky hadith nuk eshte pa kritika dhe nder ata qe e kane kritikuar kete hadith eshte edhe Imam Bukhari dhe te tjere vec tij qe thane se ne fakt kjo eshte thenia e Abu Saidit por qe gabimisht i eshte atribuar profetit.

Po ashtu ky hadith kundershton edhe hadithin e Abdullah ibn Amr ibn el-Asit qe do te permendet me pas inshallah.

Po ashtu eshte thene se edhe nese hadithi do te ishte i sakte kuptimi i tij eshte qe te mos shenohej asgje ne te njejten flete/lekure si Kur'ani qe te mos kishte perzierje te ajeteve me hadithet.

Ibn Abdul-Barr ne Xhami el-bejan wal ilm ka transmetuar se Abdullah ibn Amr ibn el-Ass shkruante gjithecka qe degjonte nga profeti dhe disa individe i thane te mos vepronte keshtu. Kjo e shtyu Abdullahin te merrte leje nga profeti duke i thene: "A mund te shkruaj gjithecka qe degjoj (prej teje)? Profeti i tha po. (pyeti perseri) Kur je i qete dhe kur je i inatosur? Profeti i tha: Po! Pasi edhe ne ate gjendje une nuk them pos te verteten".

Po ashtu kemi transmetime te ndryshme nga sahabat e profetit ne lidhje me shkrimin e haditheve nga ata dhe numri i atyre qe kane shkruar hadithe i kalon 50 sahaba.

Pra ajo qe eshte e sakte ne kete ceshtje eshte se hadithet jane shkruar qe ne kohen e profetit por kompilimi i tyre ne libra voluminoze eshte bere me pas.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Njohje me disa klasifikime te koleksioneve te hadithit.

Kompilimi i permbledhjeve te haditheve sikurse u permend me siper eshte i hershem qe ne kohen e profetit. Ky kompilim ka kaluar faza te ndryshme dhe ka pasur menyra te ndryshme te tij ne forme dhe keshtu sipas saj mund te thuhet se dhjete jane kategorite kryesore te tij (kuptohet se ka edhe nderthurje mes tyre por 10 jane me kryesoret dhe qe lexuesi do te hase me shpesh gjate studimeve).

1) Es-Sahifa (permbledhja e fletushkave).

Kjo eshte edhe menyra e pare e kompilimit te haditheve dhe sikurse permendem me pare ka qene qe ne kohen e vete profetit dhe kjo ishte kryesisht thjeshte shkrim dhe ruajtje e haditheve dhe nuk ishin klasifikuar sipas kapitujve apo klasifikimeve te tjera. Pra ishte thjeshte nje shenim i haditheve. Nga sahabat njihet se kane pasur sahifa te tilla sikurse Aliu, Abdullah ibn Abass, Enes Ibn Melik, Abdullah ibn Amr ibn El-Ass, Abu Ejub el-Ensari, Abu Bekr es-Sidik, Abu Hurrejra, Abu Rafi, Abu said el-Khudri e shume te tjere vec tyre.

2) El-Musenef (te klasifikuar).

Musenef zuri vendin e sahifes dhe eshte nje kompilim me i lehte per studim pasi hadithet jane klasifikuar sipas temave. Keshtu kapituj te ndryshem ishin rradhitur dhe hadithet ishin vendosur ne perkatesi te ketyre temave. Nga me te famshmet ne kete fushe mund te permendet Muwata e Imam Melikut (v 179H), Musenefi i Ma'mar bin Rashid (v 154H), Musenefi i Abdur-Razak es-san'ani (v 211H) e te tjere vec tyre.

3) El-Musned (I mbeshtetur).

Kompilimet e kesaj kategorie jane llogaritur si me te pasurat e te terave per nga vete natyra e tyre pasi keto kompilime u bene sipas transmetuesve dhe dikush qe transmetonte hadithe, nen emrin e tij vendoseshin te tera hadithet e transmetuara nga ai. Po ashtu eshte shume me lehte per memorizimin e haditheve me zinxhiret e tyre te transmetimit. Nga me te njohurit e ketij lloji jane Musnedi i Imam Ahmedit, Musnedi i Abu Dawud Sulejman ibn Dawud et-Tajalisi, Musnedi i Ibn Naxhar e te tjere si keto.

4) Es- Sahih (I vertete)

Ky eshte lloji qe eshte me i mirenjohur ne mesin e muslimaneve dhe eshte me cilesori pasi ne te jo vetem qe hadithet jane te klasifikuar por kompiluesi i tij ka zgjedhur hadithet e sakta (sipas mendimit te tij) dhe ka lene menjeane hadithet e dobeta. Me te mirenjohurit e ketij lloji jane Sahihu i Bukharit dhe i Muslimit te cilet jane sahih sipas koncensusit te umetit dhe disa kompilime te tjera vec tyre po ashtu por qe nuk jane te te njejtit status si keta te dy.

5) Es-Sunan ( te klasifikuar sipas ahkameve)

Keta kompilime jane te kompiluar sipas ahkameve dhe ky lloj ben te lehte studimin e meseleve te fikhut pasi hadithet jane te klasifikuar sipas gjykimeve sheriatike. Nga me te njohurat jane Suneni i Abu Dawudit, Nesai-ut, Tirmidhit, Ibn Maxhah e te tjere vec tyre.

6) El-Xhemi (permbledhes)

Ky lloj kompilimi eshte perfshires i shume ceshtjeve dhe fushave keshtu ne to gjen hadithe per akiden, ahkamet, zbutjen e zemres, edukates, moralit etj. Ne fakt Sahihu i Bukharit, Muslimit, Tirmidhi hyjne te tere ne kete lloj po ashtu madje Bukhari e ka titulluar sahihun e tij si "Xhami'sahih el-musned el-mukhtasar min ahadith rasulilah wa sunanihi wa ajamih".

7) El-Muxham

Ky lloj kompilimi konsiston ne permbledhjen e haditheve sipas rendit alfabetik te transmetuesit, sheikhve te tyre, qyteteve dhe fiseve te cileve ata u perkisnin. Nga me te njohurit eshte "El Muxham el kebir" nga Abul-Kasim Sulejman bin Ahmed bin Ejub Et-Tabarani (v 360H). Po ashtu edhe Xhelaludin es-Sujuti ka nje kompilim te tille nga mesuesit e tij qe arrijne deri 150.

8) El-Mustadrak (Zbulim)

Ky lloj kompilimi eshte ku autori bazohet ne libra te meparshem dhe pranon kriteret e vendosura nga keta autore dhe kompilon hadithe qe plotesojne te njejtat kushte por qe keta autore nuk i kane vendosur ne librat e tyre. Mustadraku me i njohur eshte "Mustadrak ala sahihajn" i el-Hakim en-Nisaburit qe kompiloi kete duke u bazuar ne kushtet e Bukharit dhe Muslimit.

9) El-Mustakhraxh (I nxjerre)

Ky kompilim bazohet ne kompilime te mepareshme por nxjerr zinxhire te reja transmetimi dhe zakonisht fokusohet ne ato zinxhire qe nuk jane permendur ne kompilimet origjinale. Me te famshmit jane "Mustekhraxh" i Abu Bekr bin Ibrahim bin Ismail i bazuar ne sahih el bukhari, dhe ai i Jakub bin Is'hak bin Ibrahim el-Isfarejni i baziar ne sahih Muslim po ashtu edhe "Mustakhraxh alal sahihajn" nga Ibn el-Akhram.

10) El-Xhuz (seksion)

Xhuzi eshte kompilimi i haditheve sipas te njejtit transmetues apo fushe ne lidhje me te cilen mblidhen hadithet. Mund te thuhet se xhuzi eshte sikurse nje kapitull i Xhamit. Keshtu nese mblidhen hadithet e transmetuara nga Umari dhe vihen ne nje kompilim ky do te ishte xhuzi i Umarit apo nese do te mblidheshin hadithet rreth ngritjes se duarve ne namaz do te kishim xhuzin e ngritjes se duarve ne namaz e keshtu me rradhe.

Ka edhe kategori te tjera por keto jane ato me te fameshmet dhe qe hasen me shpesh.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Cfare eshte hadithi?

Hadith nga ana gjuhesore do te thote: "Dicka e re".

Sipas kuptimit te sheriahs do te thote: "Ajo qe i atribohet Resulit nga theniet, veprat, aprovimi apo karakteristikat e tij".

Disa shembuj per te qartesuar kete:

Ne lidhje me theniet: Bukhari transmeton nga Umar ibn El-Khatab se Resuli tha: "Veprat jane sipas njetit......"

Ne lidhje me veprat: Bukhari transmeton nga Ibn Abaz se Resuli mori abdes duke lare pjeset e trupit (qe lahen ne abdes) vetem nje here".

Ne lidhje me aprovimin: Bukhari transmeton nga Ibn Abaz qe tha se: "......mishi i dab-it (mish i nje nga llojet e zhapikut te shkretetires me mase sa nje lepur afersisht) u vu perpara Resulit per te ngrene dhe sikur te mos lejohej ngrenia e tij nuk do ti vihej perpara atij. Resuli hengri vetem djathin e thate dhe piu qumeshtin....".

Ne lidhje me karakteristikat: Bukhari transmeton nga Enesi se Resuli nuk ishte as shume i gjate e as i shkurter. ........".

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Cfare eshte khaberi?

Khaber eshte lajmi qofte ky i vertete qofte fallco.

Ne lidhje me terminiologjine e hadithit, ka tre thenie per kete:

1) Eshte sinonim me hadithin

2) Ajo qe transmetohet nga dikush tjeter vec profetit (pra eshte ndryshe nga hadithi)

3) Ajo qe transmetohet nga profeti si edhe nga te tjere vec tij. (pra ka kuptim me te pergjitheshem se hadithi)

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Cfare eshte etheri?

Nga ana gjuhesore ether do te thote gjurme apo relike e trasheguar nga e kaluara.

Ne terminiologjine e hadithit ka dy thenie per kete:

1) Ka te njejtin kuptim me hadithin.

2) Theniet apo veprat apo karakteristikat e sahabave ose tabiineve.

Po ashtu jnje shprehje tjeter qe i referohet po etherit eshte edhe khabar mawkuf.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Cfare eshte Senedi?

Sened nga ana gjuhesore do te thote mbeshtetese (ajo ku dicka mbeshtete).

Nga ana e terminiologjise se hadithit eshte i njejte me Isnad (emri foljor qe derivohet ne fakt nga e njejta rrenje si edhe sened) dhe qe perben ate mbi te cilen mbeshtetet teksti i hadithit. Isnadi po ashtu i referohet edhe atribimit te hadithit ndaj atij qe e tha.

Pra senedi apo Isnadi eshte zinxhiri i transmetimit te hadithit.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Cfare eshte Musnidi?

Musnid eshte ai qe transmeton hadithin me isnadin e tij. Shpesh termi musnid dhe rawi perdoren si sinonime dhe i referohen te njejtes gje.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Cfare eshte Metn-i?

Metn per nga ana gjuhesore i referohet nje pjese te dale te tokes.

Nga ana e terminiologjise se hadithit i referohet asaj qe isnadi raporton. Pra teksti i hadithit qe mbeshtetet ne isnadin quhet metn i hadithit.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Cfare eshte Riwajeh dhe Diraje?

Riwajeti perqendrohet tek transmetimi i hadithit dhe korrektesia e isnadit sikurse edhe menyra ne te cilen transmetimi u mor u ruajt dhe u transmetua si edhe kritika apo levdata ne lidhje me transmetuesit e keshtu me rradhe.

Dirajeti nga ana tjeter perqendrohet tek vertetesia dhe saktesia e metnit te hadithit si edhe implikimet qe sjell mesaxhi i transmetuar ne hadith.

Keshtu te dyja keto jane te lidhura me njera-tjetren dhe te dyja duhet te plotesohen qe te mund te arrish ne nje perfundim te kenaqshem ne lidhje me hadithin qe shqyrtohet.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami