El-Mudallas

Tedlis eshte fshehja e difektit ne zinxhirin e transmetimit duke e bere hadithin te duket me i rregullt se eshte ne realitet.

Jane dy raste te tedlisit ne hadithin mudallas:

1) Tedlisul Isned

2) Tedlisush-shujukh

Tedlisul-Isned

Tedlisul Isned ka dy raste:

1) Tedlis ne lidhje me fshehjen e nje transmetuesi te pranueshem

2) Tedlis ne lidhje me fshehjen e nje transmetuesi te pa pranueshem (Tedlisut-Teswijeh)

Tedlisi ne lidhje me fshehjen e nje transmetuesi te pranueshem

Kjo ka te beje me rastin kur transmetuesi transmeton nga nje transmetues tjeter nga i cili ai ka degjuar me pare, por transmeton ate qe ai nuk e ka degjuar prej tij dhe perdor fjale qe implikojne se ne fakt ky individ ka degjuar/pare ate qe po transmeton edhe pse nuk behet e qarte me siguri se ai e ka degjuar/pare kete.

Per shembull nese Zejdi dihet se ka degjuar/pare nga Amri ne pergjithesi por ne lidhje me nje hadith te caktuar Zejdi transmeton se Amri ka transmetuar kete e kete kur ne fakt ai nuk e ka degjuar/pare kete nga Amri por nga dikush tjeter qe e ka degjuar/pare nga Amri por Zejdi nuk e permend fare individin nga i cili e mori kete transmetim dhe e transmeton direkt nga Amri duke perdorur shprehje si p.sh "Tha Amri...." apo "Nga Amri...." apo "Sipas Amrit...." por ne te njejten kohe Zejdi nuk perdor terma si "Amri me tha/transmetoi..." ose "Degjova Amrin te thote....." ngase nese ai do te bente kete kjo e ben ate genjeshtar.

Po ashtu mund te jete edhe rasti kur p.sh Zejdi eshte bashkekohes i Amrit por ne fakt nuk e ka takuar Amrin por qe te ben te kuptosh sikur ky e ka takuar ate. Po ashtu edhe rasti kur Zejdi mund ta kete takuar Amrin ose jo (per shembull te dy jetojne ne te njejtin lokalitet) dhe Zejdi perdor shprehje qe te le te kuptosh se ai mund ta kete takuar Amrin ose jo. Pra perdor shprehje qe te le ne dyshim nese ai e ka takuar apo jo. Edhe ne kete rast ai shmang termat qe te bejne te kuptosh se ai e ka degjuar direkt nga Amri ngase sikurse thame nese ai do ta bente kete do te akuzohej si genjeshtar.

Tedlisi ne lidhje me fshehjen e nje transmetuesi te papranueshem.
(tedlisut-teswijeh)

Ne kete rast transmetuesi transmeton hadithin nga sheikhu i tij qe eshte i pranueshem qe transmeton nga nje transmetues i pa pranueshem qe transmeton nga nje transmetues tjeter i pranueshem. Transmetuesi origjinal heq fare nga zinxhiri i transmetimit te hadithit, transmetuesin e pa pranueshem duke lene ne te vetem sheikhun e tij qe transmeton nga transmetuesi i pranueshem duke e ngritur keshtu hadithin ne grade te larte kur ne fakt eshte e kunderta e kesaj. Shembull:

Selimi eshte transmetuesi origjinal qe transmeton nga sheikhu i tij Aliu qe eshte transmetues i drejte dhe i pranueshem por qe transmeton kete hadith nga nje transmetues i pa pranueshem Ubej qe transmeton hadithin nga nje transmetues i drejte e i pranueshem Umar. Pra Selimi transmeton nga Aliu qe transmeton nga Ubej qe transmeton nga Umar se......

Nese Selimi do ta linte zinxhirin sikurse eshte, atehere hadithi do te ishte i dobet por Selimi heq fare transmetuesin e pa pranueshem Ubej dhe le keshtu vetem transmetues te drejte e te pranueshem. Pra Selimi transmeton nga Aliu qe transmeton nga Umari se...... (pra nuk e permend fare Ubej-in).

Ky eshte lloji me i keq i tedlisit dhe me i veshtiri per tu dalluar. Dy nga individet me te njohur qe kane praktikuar kete lloj tedlisi jane: Bakijeh ibn El-Walid dhe El-Walid ibn Muslim.

Tedlisush-shujukh


Kjo eshte kur transmetuesi transmeton nga sheikhu i tij dicka qe ai e ka degjuar/pare por e emerton sheikhun me nje emer apo kunijeh me te cilin ai nuk eshte i njohur keshtu e maskon identitetin e tij.

Per shembull dikush njihet me emrin Abdullah dhe me kunijeh-n Abu Said dhe ai ka si femije Saidin, Amarin por me nje grua tjeter per shembull me te cilen eshte ndare ka edhe Merjemen. Nxenesi i tij nuk thote qe degjova nga Abu Said por degjova nga Abu Merjem se.... Ose per shembull thote qe degjova nga Abdullah ibn Ebi Abdullah (degjova nga Abullahu i biri i te atit te Abdullahut) se.....

Ky lloj tedlisi eshte me pak i urryer se Tedlisi i isnedit ngase ne kete rast nuk eshte fshehur transmetuesi por thjeshte eshte maskuar identiteti i tij nderkohe qe ne tedlisin e isnedit transmetuesi nuk permendet fare ose fshihet qellimisht.

Megjitheate tedlisi ne pergjithesi urrehet nga te gjithe ngase krijon konfuzion dhe paqartesi. Shu'bah ka thene se tedlisi eshte vellai falsitetit dhe po ashtu eshte thene nga ai qe me mire te bej zina se te praktikoj tedlis pra e shikonte tedlisin me te keq se zinaja.

Perse kane praktikuar tedlis disa transmetues?

Ka shume arsye qe i kane shtyre transmetuesit te praktikojne tedlis nder keto arsye jane permendur:

1) Per te shkurtuar isnedin e hadithit duke e bere keshtu me te mire se ceshte ne realitet ngase dihet se sa me i shkurter isnedi aq me i mire.

2) Njihet se transmeton shume nga ky sheikh dhe keshtu ai transmeton edhe kete hadith duke praktikuar tedlis qe te duket se ai e ka degjuar edhe kete nga sheikhu.

3) Sheikhu nga i cili transmeton eshte ne fakt i dobet ne hadith dhe ky nuk don te nxjerre ne pah se po transmeton nga nje transmetues i dobet.

4) Sheikhu mund te jete me i ri se transmetuesi dhe ai nuk don te duket se po transmeton nga ata qe jane me te ri se ai.

5) Sheikhu eshte i nje niveli me te ulet se ai dhe nuk don te duket se po transmeton nga dikush me me pak dije.

6) Sheikhu eshte i besueshem por nese permendet emri i tij njerezit nuk e pranojne nga xhelozia apo inatet apo keqkuptimi ne lidhje me kete sheikh

e keshtu me rradhe.

Si zbulohet tedlisi?

Ka kryesisht dy menyra te zbulimit te tedlisit:

1) Kur transmetuesi e pranon vete se ka praktikuar tedlis ne transmetim

2) Kur ekspertet e nxjerrin ne pah kete praktike te atij qe praktikon tedlis.

Si veprohet me hadithet ne te cilat gjendet tedlis? (Hadithet Mudallas)

Ne rastin kur tedlisul-Isned eshte ne lidhje me fshehjen e nje transmetuesi te besueshem dhe te pranueshem, disa kane thene se apsolutisht ky hadith nuk pranohet nderkohe qe mendimi i shumices eshte se behet diferencim mes rasteve te ndryshme dhe nese tedlisi eshte i bute edhe pse krijon dyshime, pas verifikimit te tij pranohet. Merren parasysh individi qe e praktikon tedlisin, individi ndaj te cilit eshte bere tedlisi si edhe hadithi ne shqyrtim dhe shume aspekte te tjera vec ketyre.

Ne rastin e tedlisush-shujukh sikurse thame se ky eshte lloji me i bute i tedlisit ngase nuk eshte hequr transmetuesi fare por vetem eshte maskuar. Pra edhe ky si rasti me siper pranohet pas verifikimeve.

Ne rastin e tedlisut-teswijeh, ky hadith jo vetem qe nuk pranohet por ne fakt praktikuesi i tij skualifikohet fare sa qe edhe nese e ka bere kete vetem nje here ai konsiderohet genjeshtar dhe nuk i pranohet transmetimi me. Ka pastaj mosmarrveshje ne pranimin e transmetimeve te tija pasi te pendohet dhe disa e pranojne e disa nuk e pranojne ate pas pendimit.

Pra sipas rasteve dhe individeve jane kater kategori kryesore te atyre qe kane praktikuar tedlis:

1) Ata qe rralle kane praktikuar tedlis por qe ne teresi jane transmetues te drejte dhe te pranueshem dhe tedlisi ndodhi ne lidhje me individe te drejte dhe te pranueshem.

2) Ata qe vete jane te drejte dhe te pranueshem dhe vetem maskuan identitetin e transmetuesit pa e hequr ate nga isnedi.

3) Ata qe fshehen identitetin e transmetuesve te dobet apo te pa njohur.

4) Ata qe vete jane te dobet dhe fshehen transmetues te dobet.

Ne dy rastet e para kryesisht transmetimet pranohen pervec nese ka evidence per te kunderten. Ne rastin e trete dhe te katert, braktiset totalisht. Po ashtu hadithet ne te cilat eshte vertetuar qartesisht se nuk ka tedlis pranohen nese individi qe ka praktikuar tedlis eshte i drejte dhe i pranueshem dhe ky eshte mendimi i shumices.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

El-Murselul-Khafi

Ky eshte kur transmetuesi eshte bashkekohes me sheikhun nga i cili transmeton madje egziston edhe mundesia qe ai ta kete takuar ate por po transmeton ate te cilen ai nuk e ka degjuar nga ai dhe perdor shprehje te tilla si "ai tha...".

Pra edhe pse transmetuesi mund te jete bashkekohes me sheikhun nga i cili ai po transmeton dhe mund edhe te jete takuar me te si per shembull disa nga ne qe kane jetuar kur ishte sheikh Ibn Bazz per shembull gjalle, pra te dy jane bashkekohes dhe madje egziston mundesia qe edhe ta kete takuar sheikhun por transmeton se sheikhu ka thene kete e kete kur ne fakt nuk e ka degjuar fare sheikhun te thote kete.

Kjo mund te zbulohet ne tre menyra:

1) Vete transmetuesi informon se ai nuk e ka takuar kurre apo nuk ka degjuar nga sheikhu.

2) Qartesimi qe dijetaret e hadithit kane bere duke theksuar se individi ne fjale nuk e ka takuar sheikhun ose nuk ka degjuar asgje nga ai.

3) Gjendet nje transmetim tjeter qe ka ne mes te transmetuesit ne fjale dhe sheikhut dike tjeter. (kjo e fundit eshte pak e debatueshme mes dijetareve )

Dallimi mes Tedlisul-isned dhe murselul-khafit.

Dallimi mes tedlisul-isned dhe murselul-khafit eshte se ne rastin e pare transmetuesi po transmeton nga dikush prej te cilit ai ka degjuar, ate qe nuk e ka degjuar ndersa ne rastin e dyte transmetuesi po transmeton ne autoritetin e dikujt nga i cili nuk ka degjuar asgje.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami

Hadithi Mutasil ose Mausul

Ky eshte ai hadith zinxhiri i te cilit eshte i lidhur qofte ky Merfu' apo Meukuf. Nese zinxhiri perfundon tek nje tabii nuk mund te perdoret termi mutasil pervec nese specifikohet si per shembull te thuhet se hadithi deri tek Ata apo Zuhri apo Ibn Sirin...etj eshte mutasil.

Pra ne menyre te pergjitheshme i referohet haditheve pa shkeputje ne zinxhirin e tyre qe arrijne tek profeti ose tek sahabi. Nese nuk arrijne deri ketu ky term mund te perdoret vetem ne menyre te kufizuar duke qartesuar perfundimin e tij.

Mutasil dhe musned jane te ngjashem ne ate qe te dy llojet jane me zinxhir te lidhur ku secili transmetues ka marre hadithin nga ai qe eshte mbi te ne zinxhir mirepo hadithi musned ne menyre te pakufizuar i referohet hadithit qe eshte mutasil por edhe marfu' njekohesisht. Pra cdo hadith mutasil eshte edhe musned por jo cdo hadith musned eshte mutasil ngase sikurse thame hadithi mutasil mund ti referohet edhe kadithit mewkuf. Megjitheate duhet theksuar se dallimi mes tyre eshte vetem ne piken ku perfundon isnedi.

__________________
Feja e pranuar tek Allahu eshte Islami