|
Njohje e pėrgjithshme me Islamin
NJOHJE E PERGJITHSHME ME ISLAMIN
Falėnderimi i takon vetėm All-llahut, Zotit tė botėve, paqa dhe shpėtimi i All-llahut qofshin mbi prijėsin e tė dėrguarve, Pejgamberin tonė Muhammedin dhe mbi familjen, shokėt e tij, e pasuesit. Nė vijim:
ISLAMI: Eshtė dėshmia La ilahe il-lall-llah, Muhamedun resulull-llah (Nuk ka tė Adhuruar i Cili meriton adhurimin pėrveē All-llahut, dhe se Muhammedi ėshtė i Dėrguari i Tij), me zemėr, gjuhė e gjymtyrė. Islami pėrfshinė besimin nė gjashtė shtyllat e besimit, zbatimin i pesė shtyllave tė Islamit e tė gjitha kėto me bamirėsi.
ISLAMI: Eshtė vula e dėrgesave tė All-llahut e shpallur mbi vulėn e tė dėrguarve tė Tij Muhammedit birit tė Abdull-llahut (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem)[1]. Islami ėshtė feja e vėrtetė, qė nuk pranon All-llahu prej askujt fe tjetėr pėrveē tij. Tė cilėn e ka bėrė All-llahu fe tė lehtė pa asnjė veshtirėsi, ithtarėt e tė cilės All-llahu nuk i ka ngarkuar me diēka qė nuk mund ta kryejnė, e nuk i ka detyruar muslimanėt tė bėjnė tė pamundurėn.
FE: Baza e sė cilės ėshtė tevhidi (monoteizmi)[2], simboli i sė cilės ėshtė besnikėria, boshti i saj ėshtė drejtėsia, lėnda ushqyese e saj ėshtė e vėrteta, e shpirti i saj ėshtė mėshira.
FE madhėshtore qė i drejton robėt nė ēdo tė mirė qė u bėn dobi atyre nė kėtė botė dhe tjetrėn, u tėrheq vėrejtjen atyre prej ēdo gjėje qė i dėmton nė fe, kėtė botė dhe tjetrėn. All-llahu me kėtė fe ka pėrmirėsuar besimet, e pėrsosur moralet, e me tė ka pėrmirsuar jetėn e kėsaj bote dhe ahiretin [3], (botėn e ardhshme).
Me kėtė fe All-llahu ka bashkuar ndėrmjet zemrave tė pėrēara, e mendimet i filtroi nga errėsira dhe e kota, e i drejtoi drejt tė vėrtetės e i udhėzoi nė rrugė tė drejtė.
Fe e pėrpiktė e ruajtur nė gradėn mė tė lartė, e sigurtė nė lajmet qė ka sjellė, e nė tė gjitha ligjet. Kėshtu qė nuk ka lajmėruar vetėm se me besnikėri e drejtėsi. E nuk ka gjykuar vetėm se me mirėsi e drejtėsi, me besimet e drejta,veprat epėrpikėta e moralet larta. Qėllimi i dėrgesės islame ėshtė arritja e pikave tė mė poshtme:
1- Njohja e njerėzve me Zotin e tyre, Krijuesin e tyre, me emrat e Tij tė bukur nė tė cilat nuk i pėrgjason askush Allahut, cilėsitė e Tij tė larta e veprat e Tij tė urta e tė plota.
2- Thirrja e robėrve nė adhurimin e All-llahut tė vetėm e pa shok duke zbatuar ēdo ligj tė Librit tė Tij e Synetit (traditės) tė Dėrguarit tė Tij e ēdo obligim, urdhėresė, ndalesė nė tė cilat ėshtė mirėsia nė kėtė botė dhe nė botėn e ardhshme (ahiret).
3- Pėrkujtimi i tyre me gjendjen qė jetojnė nė tė e me vendkthimin e tyre pas vdekjes, ēfarė do tu ndodhė nė varre, rringjalljen, dhėnien e llogarisė, e sė fundi nė xhennet [4] ose nė xhehenem [5], e kjo sipas veprave tė kryera,nėse ka bėrė mirėsi do tė gjej mirė, nėse ka bėrė keq do tė gjejė keq.
Bazat mė tė rėndėsishme qė thėrret Islami nė to mund ti paraqesim nė vijat e mėposhtme:
Sė pari: THERRET NE BESIM (AKIDE)
I cili plotėsohet duke besuar nė gjashtė shtyllat e besimit.
1- Besimi nė All-llahun,
a- Duke besuar se All-llahu ėshtė Zot, Krijues, Sundues, Rregullues i ēėshtjeve (Rububije).
b- Veēimi i All-llahut nė adhurim, duke besuar se All-llahu ėshtė Zoti i adhuruar i vėrtetė e ēdo gjė qė adhurohet pėveē Tij ėshtė e kotė (Uluhije).
c- Besimi nė emrat e cilėsitė e Tij qė do tė thotė se All-llahu ka emra tė bukur e cilėsi tė larta nė dritėn e asaj qė ka ardhur nė librin e Tij e synetin e tė Dėrguarit tė Tij Muhammedit (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem)-(Esmai ue Sifat).
2- Besimi nė melaiket (engjujtė).
Melaiket janė robėr tė nderuar tė All-llahut. All-llahu i ka krijuar pėr ta adhuruar Atė. I janė nėnshtruar e bindur Atij. All-llahu i ka ngarkuar me punė nga mė tė ndryshmet, prej tyre:
Xhibrili- tė cilin, e ka ngarkuar me sjelljen e shpalljeve tė dėrguarve tė Tij. I cili e zbret dhe e renditė, e ja kumton shpalljen nga All-llahu kujt tė dojė All-llahu prej tė dėrguarve tė Tij.
Mikaili- ėshtė i ngarkuar me sjelljen e shiut, e bimėt.
Israfili- ėshtė i ngarkuar me fryerjen e bririt kur tė vdesin tė gjitha krijesat pėr ringjallje.
Meleku i vdekjes- [6] (ose melekul-meuti), ėshtė i ngarkuar me marrjen e shpirtėrave.
3- Besimi nė librat
All-llahu i Lartėmadhėruar ka zbritur mbi tė dėrguarit e Tij libra nė tė cilat gjendet udhėzim, mirėsi, e rregullim. Prej librave qė dimė janė:
a- Tevrati [7], tė cilin All-llahu i Madhėruar ia ka zbritur Musait (sal-llal-llahu alejhi ve sel-lem) e ky libėr konsiderohet si libri mė i madh i Israilitėve.
b- Inxhili, tė cilin All-llahu i Madhėruar ia ka zbritur Isait (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem).
c- Zeburi, tė cilin All-llahu i Madhėruar ia ka zbritur Daudit (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem).
ē- Fletushkat e Ibrahimit e Musait.
d- Kurani i Madhėruar, tė cilin All-llahu i Madhėruar ia ka zbritur vulės sė tė dėrguarve, Muhammedit (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem). All-llahu me zbritjen e Kuranit i ka shfuqizuar librat e tjerė pėrpara tij. Gjithashtu All-llahu e ka marrė pėrsipėr ruajtjen e Kuranit prej ēdo devijimi sepse Kurani ėshtė argument pėr tė gjitha krijesat deri nė ditėn e gjykimit.
4- Besimi nė tė dėrguarit
All-llahu i Madhėruar ka dėrguar te robėrit e Tij tė dėrguar, i pari i tyre Nuhu (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem) e i fundit Muhammedi (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem). E tė gjithė tė Dėrguarit ndėr ta Isai i biri i Merjemes dhe Uzejri (sal-lall-llahu alejhima ve sel-lem) janė robėr prej robėrve tė All-llahut, askush prej tyre nuk ka veēori hyjnore (tė Zotit).
Janė robėr prej robėrve te tij dhe All-llahu i ka nderuar me shpalljet. Dėrgesat janė tė vulosura me dėrgimin e tė dėrguarit tonė Muhammedit (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem) tė cilin e ka dėrguar pėr tė gjithė njerėzit mbarė dhe nuk ka tė dėrguar tjetėr pas tij.
5-Besimi nė ditėn e gjykimit
E kjo ėshtė dita e kijametit (Katastrofės) pas sė cilės nuk do tė ketė mė ditė pas saj. Atė ditė All-llahu do ti ringjallė njerėzit pas vdekjes tė gjithė pėr tė dhėnė llogari pėr ēdo vepėr tė kryer nė kėtė botė pėrpara Gjykatėsit, Fuqiplotit, Supremit, tė Drejtit, Krijuesit tė qiejve e tė tokės, All-llahut i cili din atė qė ėshtė e dukshme e qė fshihet nė zemra., tė gjallė (me trup e shpirt) pėr tė qenė pėrjetėsisht (pavdekje) ose nė vendin e begative (tė pėrhershme e tė pashtershme) xhennet, ose nė vendin e dėnimeve tė dhimbshme (tė pėrhershme e tė pashtershme) xhehenem.
Besimi nė ditėn e gjykimit pėrfshin edhe besimin nė ēdo gjė qė do tė ndodhė pas vdekjes, duke pėrfshirė sprovėn nė varr, dėnimin e begatimin nė tė, ringjalljen, tubimin, llogarinė e nė fund pėrfundimi nė xhennet ose xhehenem.
6- Besimi nė kaderin [8](parapėrcaktimin).
E besimi nė kader pėrfshinė besimin se All-llahu e ka pėrcaktuar rrjedhėn e gjithėēkaje e i ka gjendur konform dijes sė Tij tė hershme e sipas Urtėsisė sė Tij tė plotė. Gjithēka ėshtė e ditur dhe e njohur pėr sa i pėrket All-llahut tė Madhėruar, e shkruajtur nė Lehvi Mahfudh (Libri i ruajtur libri nė tė cilin ėshtė shkruajtur gjithēka deri nė Ditėn e Gjykimit), e tė gjitha kėto me dėshirėn e Tij, e mė pas krijimi i tyre e nuk ka ndodhur e ekzistuar asgjė vetėm se me dėshirėn e Tij e krijimin e Tij.
Sė dyti: Shtyllat e Islamit.
Islami ėshtė ndėrtuar mbi pesė baza, nuk ėshtė njeriu musliman i vėrtetė derisa ti besojė dhe ti kryejė kėto shtylla, e kėto shtylla janė:
Shtylla e parė: Shehadeti, e qė ėshtė: La ilahe il-lall-llah, Muhammedun resulull-llah [9].
Dėshmia: Se nuk ka Zot qė meriton adhurimin veē All-llahut dhe se Muhammedi ėshtė i dėrguar i All-llahut. Kjo dėshmi ėshtė ēelėsi i islamit dhe baza e tij mbi tė cilėn ndėrtohet islami.
La ilahe il-lall-llah do tė thotė: se nuk ka Zot, qė me tė vėrtetė e meriton adhurimin veē All-llahut, tė vetėm e tė pa shok.
All-llahu ėshtė Zoti, i Adhuruari i vėrtetė e ēdo zot, i adhuruar tjetėr pėrveē Tij ėshtė i kotė.
Fjala ilah do tė thotė: i adhuruar.
Muhammedun resulull-llah do tė thotė: se Muhamedi (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem) ėshtė i Dėrguari i All-llahut e ti besojmė Muhammedit (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem) nė ēdo gjė qė na ka lajmėruar, e ti bindemi nė ēdo gjė qė ka urdhėruar e tė largohemi prej ēdo gjėje qė ka ndaluar.
Shtylla e dytė: Salati (falja) [10]
Ato janė pesė namaze tė cilat pėrsėriten ēdo ditė nga pesė herė. Kėto falje i ka obliguar All-llahu qė tė jenė si lidhje ndėrmjet robit dhe Zotit, ti lutet Atij nė to fshehurazi e ti lutet (pėr ēdo gjė), e janė ndaluese pėr muslimanin nga punėt e kėqija e veprat e turpshme [11].
All-llahu ka pregaditur pėr ata qė i kryejnė faljet mirėsi fetare, pėrmirėsim tė imanit e shpėrblim prej Tij tė hershėm e tė vonshėm. Robi me kryerjen e faljes gjen kėnaqėsi shpirtėrore e trupore qė e bėnė atė tė lumtur nė kėtė botė dhe nė tjetrėn.
Shtylla e tretė: Zeqati (dhėnia e lėmoshės)
Kjo ėshtė lėmoshė tė cilėn e jep kush mbizotėron nisabin [12] ēdo vit atij qė e meriton [13] prej tė varfėrve etj
Zeqati nuk ėshtė obligim pėr tė varfėrin qė nuk zotėron nisabin e zeqatit por ėshtė obligim ndaj tė pasurve qė tu plotėsohet feja e islami, e i pasuron gjendjet e moralet e tyre. Zeqati i shmang mangėsitė e tyre, tė pasurisė sė tyre. Gjithashtu zeqati i pastron nga tė kėqiat, e ashtu njėkohėsisht ėshtė ndihmesė pėr tė nevojshmit, pėr tė varfėrit ndaj besimtarėve tė pasur.
Pėr ti rregulluar gjendjet e tyre pėrgjithėsisht, me gjithė kėto dobi zeqati nė vetvetėn e tij ėshtė njė pjesė tepėr e vogėl pėr sa i pėrket asaj qė u ka dhėnė All-llahu prej pasurisė e furnizimit tė pasurve.
Shtylla e katėrt: Sijami (Agjėrimi).
Agjėrimi kryhet nė njė muaj tė ēdo viti e ky muaj ėshtė muaji i Ramazanit tė begatshėm, muaji i nėntė i vitit hėnor (vitit el-hixhrij). Muslimanėt tė gjithė bashkohen nė lėnien e epsheve esenciale, si pirjes, ngrėnies dhe kryerjes sė marrėdhėnieve gjatė ditės, prej agimit e deri nė perėndim tė diellit.
All-llahu i Lartėmadhėruar ua zėvendėson kėtė me mirėsinė e begatinė e Tij, e u plotėson fenė e besimin dhe i pėrsosė virtytet, e dobi tė tjera tė ndėrtuara mbi agjėrimin prej mirėsive tė mėdha nė kėtė botė dhe nė tjetrėn.
Shtylla e pestė: Haxhi [14]
Haxh-xhi ėshtė qėllimi, vizita e shtėpisė sė All-llahut, pėr tė kryer njė adhurim tė caktuar nė kohė tė caktuar sipas rregullave tė Sheriatit (Legjislacionit) islam. All-llahu e ka bėrė obligim pėr ata qė kanė mundėsi njė herė nė jetė.
Nė kėtė manifestim bashkohen muslimanėt prej tė gjitha vendeve nė vendin mė tė mirė tė rruzullit tokėsor, e adhurojnė aty njė Zot, All-llahun e vetėm, veshin njė rrobe tė vetme, nuk ka dallim ndėrmjet kryetarit e vartėsve, tė varfėrve e tė pasurve, tė bardhit me te ziun, kryejnė adhurime tė caktuara e tė kufizuara.
Adhurimi mė i madh ėshtė qėndrimi nė Arafat [15], tavafi [16] nė Qaben e nderuar e cila ėshtė kibėl [17] e muslimanėve dhe ecja ndėrmjet Safės dhe Merves.
Nė Haxh-xh ka dobi e pėrfitime fetare, e tė kėsaj bote, sa qė nuk mund ti pėrbledhim e ti numėrojmė. (Tė cilat i din e i ndien vetėm ai qė e ka kryer kėtė obligim tė madhėrueshėm).
Sė treti: Ihsani (Bėmirėsia)
Qė do tė thotė: ta adhurosh All-llahun me besim tė plotė e duke zbatuar Islamin sikur po e sheh, megjithėse nuk e sheh Ai nė tė vėrtetė tė sheh, e kjo ndjehet e mėsohet duke njekur Synetin e tė Dėrguarit tė Tij (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem) e duke mos e kundėrshtuar.
Islami e ka rregulluar jetesėn e ithtarėve tė tij nė veēanti e pėrgjithėsi duke u siguruar atyre lumturi nė kėtė botė dhe nė ahiret. U ka lejuar islami atyre qė e shtrėngojnė kėtė fe tė martohen dhe ka nxitur pėr tė dhe i ka ndaluar prej imoralitetit (zinas), homoseksualizmit dhe prej tė gjitha veprave tė fėlliqura. Islami e ka bėrė obligim ndėrlidhjen e farefisit duke qenė pranė tyre me vizita siē u ka bėrė obligim sjelljen butė me tė varfėrin, tė vobektin dhe mbrojtjen e tyre. Ashtu siē ka bėrė obligim e nxitur ēdo musliman, tė arrijė e pėrsosė ēdo moral tė lartė e i ka ndaluar e tėrhequr vėrejtjen prej ēdo morali tė poshtėr dhe tė ulėt.
Gjithashtu u lejon fitimin e mirė prej hallallit, qoftė kjo prej tregtisė, qirasė etj, e u ka ndaluar kamatėn (faiden) dhe ēdo tregėti tė ndaluar e ēdo gjė qė ėshtė ndėrtuar mbi mashtrime.
Siē ka vėnė re gjithashtu luhatjen e njerėzve nė shtrėngimin sipas rregullave tė islamit dhe zbatimin e tė drejtave tė tė tjerėve. Pėr kėtė arsye ka bėrė dėnime frenuese, pėr disa tejkalime qė kanė tė bėjnė me tė drejtat e All-llahut; si (er-ridde) tė lėnit e fesė islame, imoraliteti, pijet alkoolike etj, siē ka vėnė dėnime tė ashpra pėr ēdo cėnim tė tė drejtave tė njerėzve, nė gjakun, pasurinė, e nderin, si vrasja, vjedhja, shpifja, ose cėnimi me goditje e dėmtim.
E tė gjitha kėto janė dėnime tė pėrshtatshme me krimin; mesatare, pa e lėnė mangut e pa e tepruar. Siē ka rregulluar Islami lidhjet ndėrmjet vartėsve dhe kryetarit dhe i ka bėrė obligim vartėsve bindjen ndaj kryetarit me pėrjashtim tė rastit kur bie nė kundėrshtim me ligjet e All-llahut apo urdhėron nė mėkat, e u ka ndaluar rreptėsisht tė ngrihen kundėr tij, sepse njė vepėr e tillė pėrmbledh nė vetveten e saj prej tė kėqiave tė pėrgjithshme e tė veēanta.
E nė mbyllje theksojmė se islami ka pėrfshirė mėnyrėn me tė pėrsosur pėr ndėrtimin e shoqėrisė nė hapat tė duhura duke gjetur lidhjet e duhura e tė drejta ndėrmjet robit dhe Zotit tė Tij dhe ndėrmjet robit e bashkėsisė sė tij nė tė gjitha fushat e jetės.
Nuk gjendet diēka e vyer dhe e shtrenjtė prej moralit, ndėrthurrjeve tė marrėdhėnieve (Muamelat), vetėm se Islami e ka udhėzuar popullin dhe e ka nxitur nė arritjen e tyre. E nuk gjindet diēka e urrejtur dhe e ulėt prej moralit, ndėrrthurjeve tė marrėdhėnieve, vetėm se Islami i ka tėrhequr vėrejtjen popullit dhe e ka ndaluar prej saj (madje dhe rrugėt qė ēojnė nė tė) e kjo e paraqet madhėshtinė, virtytet e larta, mirėsinė, e kėsaj feje nė tė gjitha lėmitė.
Dhe sė fundi falėnderimi i takon All-llahut Zotit tė botėve.
Pėrktheu nga gjuha arabe: Ahmed Kalaja -Tiranė
Pėrkujdesja kompjuterike: Eroll Rexhepi Pejė
Medinė 16.02.99
Vėrejtje: Fusnotat dhe shenimet nė kllapa ( ) janė tė pėrkthyesit
[1] Shprehja (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem), do tė thotė paqa dhe shpėtimi i All-llahut qofshin mbi tė.
[2] Tevhid don tė thotė: Besimi e veēimi i All-llahut nė adhurim, tė vetėm, pa shok.
[3] Bota e pėrjetshme pas vdekjes e deri nė pėrfundim nė xhennet ose nė ixhehenem pėrjetėsisht.
[4] Xhenneti ėshtė vendi ku do tė jenė besimtarėt.
[5] Xhehenemi ėshtė vendi ku do tė jenė mosbesimtarėt.
[6] Tė quajturit e tij me emrin Azrail nuk ka argument. Por nė Kuran e sunnet e gjejmė me emrin Melekul-meut (meleku i vdekjes).
[7] Besimtarėt muslimanė besojnė pėrgjithėsisht se kėto libra janė zbritur mbi kėta tė Dėguar (sal-lall-llahu alejhim ve sel-lem). Porse nuk do tė thotė kjo se librat e tanishėm me kėto emra (Dhjata e vjetėr, Dhjata e re, Psalmet) tė jenė mbetur ashtu si kanė zbritur porse kanė ndryshuar e janė devijuar e tė mbushura me trillime qė janė mėse tė qarta pėr mendjet e thjeshta. Shih 50 mijė gabimet e Biblės, A ėshtė Bibla fjalė e Zotit? (A. Didat).
[8] Besimi nė kader (paracaktimin) pėr ēdo gjė qė ka qenė, ėshtė e do tė jetė.
[9] Kėshilloj ti kushtohet shumė rėndėsi kuptimeve tė kėtyre dėshmive se shumė i shohim njerėzit qė u thonė me gjuhėt e tyre porse vijnė me vepra qė i bėjnė kėto dėshmi tė pavlera. Shih pėr sqarime tė mėtejshme: Tevhid (Botimi i Komunitetit musliman pėrgaditur nga shoqata e vakėfit). Tri parimet Kitabut-tevhid etj
Nėse dikush do tė pranojė fenė islame patjetėr duhet tė thotė kėtė fjalė.
[10] Qė njihet me emrin namazi, namazet.
[11] Duke menduar pra besimtari i vėrtetė, se kohė pas kohe do tė qėndrojė para All-llahut, Krijuesit tė tij, do ti lutet e do ti falet. E qysh do tė rrijė para Tij, kur ka bėrė mėkate? Apo nėse ka bėrė, kėrkon falje e pendohet me kushtet e pendimit, shih (Dua tė pendohem por
)
[12] Sasi e caktuar e cila ndryshon nga njė lloj i pasurisė nė tjetrėn. Pėr sqarime mė tė hollėsishme shih librat e fikhut.
[13] Te cilėt i ka pėrmendur All-llahu nė Surėn Et-Tevbe,ajeti 60.
[14] Vizita e Qabes njė herė nė jetė nė njė kohė tė caktuar tė vitit.
[15] Vende nė Mekke.
[16] Rrotullimi rreth Qabes 7 herė.
[17] Vend qė i drejtohen besimtarėt nė falje nga tė gjitha anėt e botės.
|